Betre og betre frå Odda og bortanfor

ROMAN: Den strevsame reisa ut til det augeopnande møtet med seg sjølv - og den lange omvegen heim.

Lars Ove Seljestad skriv gode bøker frå industristaden Odda. Denne nye gjer vår meldar begeistra.
  • Jan Askelund
    Jan Askelund
    Forfatter og litteraturkritiker
Publisert: Publisert:
Grade: 5 out of 6

Lars Ove Seljestad: Eitranes. 504 sider roman. Aschehoug.

Det merktes då sosiologen Lars Ove Seljestad (1961) til mykje fagnad debuterte i 2005, og ein kritikar jamvel på sparket utnemnde romanen «Blind» til «en øyeblikkelig klassiker». «Blind» handlar om det som har blitt heitande klassereise, og la saman med ei bok som Karin Sveens «Klassereise. Et livshistorisk essay» eit allment fundament til forståing av sjølve omgrepet, han frå eit vestlandsk industrimiljø med sine maskuline kodar, ho frå arbeidarklassa i hedmarkske Hamar med sine kjønna jenteforventingar. 

Sidan har klassereise festa seg som eit ord til kvardagsbruk, mens klassemedvitet elles heile tida har vore sentralt i det Seljestad og Sveen skriv, der dei utrøytande forskar vidare på kva denne reisa gjer med folk, for det betre, men ikkje sjeldan også for det verre. Og sidan vegane tar så mange vegar, veit den reisande heller aldri sjølv for sikkert kva han og ho styrer mot. 

Ei reise ut ...

Om Lars Ove Seljestad saman med sine karakterar for sin del drar heimanfrå og bokstaveleg kan vera på ei lang klassereise, er han aldri langt frå sitt personlege utgangspunkt, Odda: Sidan debutboka «Blind» har han til nå gitt ut eit titals bøker i fleire sjangrar når han i år med «Eitranes» – det heimegjorte namnet hans på heimbyen Odda – er tilbake til starten for heile forfattarskapen, direkte knytt opp mot debutboka. Idet boka opnar, er hovudpersonen Halvard Bergstø som doktorgradstipendiat i sosiologi saman med kone og småbarn på veg til Bremen, «ut i verda, inn i bøkene».

Han ser det som ein siger over bygdebyen Eitranes og heimemiljøet, bort frå livslang træling på Smelteverket, farens forventingar om at han – som broren – skal gå inn i ei lang generasjonsrekkje av industriarbeidsfolk som i solidaritet med kvarandre produserer og skaper noko, forakta deira over folk som stikk seg ut, dei skoleflinke, kontoras og livets funksjonærer utan sveitelukt og skit under neglene.

Det kan seiast mykje godt om «Eitranes», tittelen til dømes. Eller vi kan rekna opp episke høgdepunkt romanen igjennom, heilt frå den meisterleg skildra, nervepirrande turen på autobahn mot Bremen dit hovudpersonen Halvard Bergstø med kjernefamilien i bilen og forskarstipend i lomma nå er på veg. 

Eller repetera dei sidene der hovudpersonen minnest mobbinga, pininga og plaginga han blei utsett for i oppveksten, og som toppa seg då «kameratane» håna han der det smertar ein pubertetsgut mest, og dei i gym-garderoben hylte i kor at han hadde «verdas minste pikk». Eller vi kan i stikk motsett stemningsleie høyra faren – Sigurd Bergstø, «med vekt på stø» – på dødsleiet bruka sin siste rest av pust til å synga for sønene sine. 

... og heim att

Det er alt saman pinefullt og minneverdig skildra. Vel komne fram til Bremen, finn både stipendiaten, kona og de to barna seg vel til rette. Men ettersom tida går – og lesaren nok raskare enn stipendiaten fornemmer at her vinn han ikkje heilt fram i det akademiske rotteracet – må han perspektivendrande erkjenna at den teoretiserande tilnærminga til livet ikkje blir noka vellukka (til)flukt. Av rein brødnaud tvingest han tilbake til Eitranes, der han ironisk nok mot slutten av boka ender som kronikør av det arbeidarlivet han har brukt sin del av livet til å koma seg unna.

Det er dobbelt ironisk at det skjer i dei dagane dei driv og skal leggja ned heile Smelteverket, sjølve opphavet til og sidan hjørnesteinsbedrifta i Eitranes. Halvard Bergstø er i alle meiningar av ordet framleis utanfor, men også ein del av makta der sosiologen i han – nå musealt vanmektig, men trufast – forsøker å dokumentera bedrifta og dei siste arbeidsdagane til smelteverksarbeidarene.

Om noko er «Eitranes» eit realistisk romanverk fest til det Kielland kalla nyttepoesien, eit slags skjønnlitteraturens «Se og lær». Sikkert er det at hovudpersonen sjølv gjennomgår ein vel dokumentert erkjenningsprosess, og det han lærer, smaker beiskt og bittert. Det gir han også høve til i rommeleg ettertid å sparka etter «desse ideologiske turistane» som i si tid sjølvproletariserte seg, som det heitte den gongen, mens dei feika solidaritet med ein klasse dei ikke visste noko om eller forstod, som imperialistar gjerne gjer.

Det ligg på Seljestad at ingen, bortsett frå nokre få (Fløgstad t.d.) skriv retteleg arbeidarlitteratur. For godt mål nyttar han så dei siste tjue sidene romanforma tillet til det essayistiske kapitlet «Appendiks. Eit lærestykke i fleksibel kapitalisme», som eit slags bonusspor til den lange forteljinga «Eitranes» er. Det handlar om det Smelteverket faren, broren, generasjonar av familien til Halvard Bergstø arbeidde ved, og som i den røynlege verda for tjue år sidan i Odda blei slått konkurs, slakta og slukt i «rovdyrkapitalismens umettelege svelg».

Publisert: