Djupdykk i gørra

BOK: Arild Reins misantropiske skrift er dystrare enn nokon gong.

Arild Rein debuterte i 1998 med romanen «Hundedagane», første band i stavangertrilogien.
  • Jan Askelund
    Jan Askelund
    Forfatter og litteraturkritiker
Publisert: Publisert:
Grade: 5 out of 6

Arild Rein: «Domestiserte dyr». Roman. 287 sider. Samlaget.

Det har gått meir enn halvt hundre år sidan den amerikanske matematikaren og visesongaren Tom Lehrer (1928) blei ei verdsstjerne for den bitande ironien og svarte humoren sin som han framførte til pianospel. Som intro til ei av visene sine bemerkte han ein gong at livet er som ein kloakk: kva du får ut av det, avheng av kva du puttar i det.

I Arild Reins siste bok er det ikkje anna enn gørr. «Domestiserte dyr» badar i gørr, men i motsetning til hos Tom Lehrer opnar ikkje forfattarmisantropen Rein for ein gløtt av glad humor eller rykningar av ein smil i noka munnvik. Her skal det godt gjerast å finna eit godhugens menneskekjærlege ord, dårleg nok eit overberande. Romanen badar ikkje bare i gørr, han syner ikkje særleg vilje til å koma ut av skitbadet heller; har vel inga tru på at det lar seg gjera, slik menneska er.

Sidan debuten i 1998 har Rein (1960) i bok etter bok med åra skapt ein omfattande forfattarskap omkring utilpassa karakterar i Stavanger og nabolaget, hovudstaden for dei middelmåtige. Eit unnatak er «Felttestamente», ein roman om ein massemyrdande pleiar som drep pasientane sine, ein god og hjertemild mann, ein dødskunstnar av Guds nåde, som han kallar seg sjølv i si eiga historie.

Årets roman, «Domestiserte dyr», har heller ikkje Stavanger som stad og scene. Tittelens «domestiserte», dei tamme hus- og menneskedyra forteljarane auser sin forakt og sitt hat over, kan sånn sett bu kvar som helst, herifrå til verdas materialistiske og egoistiske ende. Handlinga i denne «opera buffa»en, som undertittelen ironisk heiter, har tre aktar, kvar på om lag 100 sider. Dei er alle lagde i munnen på eldre kvinnelege hovudpersonar som etter tur vender seg til tre yngre kvinner.

Titlane seier kva dei handlar om: «Skilsmissefesten», «Arvefesten» og «Makuleringsfesten», den siste står for den festen det skal bli å få forteljar og hovudperson i jorda.

Det går ei eitt bankande kjør: «Skilsmissefesten» er ein einaste kompakt tekstmasse, ein monolog utan avsnitt eller underkapittel, heilt utan pause for auge og merksemd. Det er ei eldre kvinne som taler til ei yngre. Monsteret heiter Ekhidna, ein mytologisk skapning, halvt kvinne, halvt slange. Ho har arrangert ein fest som skal få utarta til orgie når ho nå skal skiljast frå mannen sin, fortel ho den høgst nåtidige Anna – og skildrar skandalen.

På veg ut av «ei infantil tvangstrøye kalla ekteskap» lirer ho nå av seg så det rekk, iallfall for lesaren, der ho for eigen del har nok med si «sjølvomsorg», eit ord som går igjen som eit mantra gjennom heile boka. Her drivest det mykje «sjølvomsorg»»: alt handlar om sjølvomsorg, som det står i «Arvefesten», der gudinna for rettferdige kriger, Athene, frå den «slektkrigsskodeplassen» der alle er «hissige på arvegrauten», snakkar til våre dagars Anita. Det gjer Rein for henne på nesten 100 nye sider kompakt tekst.

Det held fram på same vis i tredje bolken, der Mania – dødsgudinne og den personifiserte galskapen – ligg på si norske sotteseng og vel alt er død etter ei bilulukke på Balkan. Nå har Mania blitt ein biperson i sin eigen skrekkroman, fortel ho Laila, som sit hos henne. Ho klarer likevel å leggja frå seg kort og kode til ho som sit der, med ordre om å heva alle pengene som finst etter henne, før likrøvarane – dei etter lova rettmessige arvingane – får kasta seg over etterlatenskapane hennar.

«Domestiserte dyr» er heftig lesnad utan veg ut, verken ut av tekst eller tanke. Dette er meir enn min provokative og optimistiske pessimisme, som ein av kvinnene kallar det. Til saman syner dei tre monologane koss dei i si «kompromislause sjølvomsorg» alle hatar og foraktar det pattedyret som blir kalla menneske, som også skrive står.

Arnulf Øverland var i si tid eit feira namn i norsk litteratur. Ennå siterest han frå diktet «Til en misantrop» (Du skal ikke tåle så inderlig vel, osv…). Med alle sine skildringar og innebygde bodskapar kan forfattarskapen til Arild Rein etter kvart gå under etiketten «Frå ein misantrop». Eg har i samband med denne boka tatt meg eit gjensyn med ein rad Rein-titlar sidan «Stavangertrilogien». Aldri var han mørkare og dystrare.

Den både morosame og kyniske pessimistiske danske forfattaren Gustav Wied formulerte alt i 1899 romantittelen «Livsens Ondskab». Den kunne Arild Rein stela og gjera til sin. For om han ikkje er morosam i «Domestiserte dyr», fornektar heller ikkje i denne romanen bildeskaparen Rein seg. Men framfor alt er «Domestiserte dyr» ein kraftprestasjon av skrivekunst og litterær stamina av det heilt sjeldne. Effektivt og pinefullt.

Publisert:

Bokanmeldelser

  1. Visuelt til­trekkende og ytterst peda­gogisk

  2. Er det mogleg at etter­ordet kan vera den beste delen av ei bok? Det påstår Aften­bladets kritikar her

  3. Sexorientert terapi-roman

  4. Først og fremst spennende og velskrevet, og som bonus kan du lære noe

  5. Vil du forstå ytre høyre? I så fall bør du lese denne boken

  6. Reflektert og stillferdig om en verden etter katastrofen

  1. Bokanmeldelser
  2. Bokanmeldelse
  3. Anmeldelse