Den paradoksale nynorskforakten

KAPITTEL: Eg kan godt innrømma ærendet mitt. Eg vil nynorskforakten til livs. Eg synest det er på tide å skrota han.

«Oftare og oftare tenker eg at mye av måten me er på, handlar om plassen me har vakse opp på. For min del: Stavanger.» Foto: Anders Minge

  • Tore Renberg
Publisert: Publisert:

Foto: Jon Ingemundsen

Eg lærte å svømma i det lyseblå Stavangerhavet.

Eg tenker mye på dette om dagen. Kanskje er det alderen. Eg har nyleg fått 46 år på nakken. Eg undrar på korfor eg set føtene mine i marka på akkurat den måten eg gjer. Er dei Stavanger-steg, sidan det var her eg vaks opp, i oljeland? Eller er rytmen i desse føtene bare min eigen motorikk? Mormor sa alltid at eg fotar meg som farfar min. Han døydde før eg blei født. Går stega til farfar igjen i meg?

Eg undrar meg på korfor eg snakkar på akkurat den måten eg gjer; er dette språket «mitt» eller er eg ein Stavanger-apekatt? Og om det er noko som er «mitt», på kva måte er det i så fall det?

Mest av alt undrar eg meg på korfor me som lever her har dei haldningane til ting som me har. Korfor er me så utbyggarvennlege og passar så dårleg på historia til byen vår? Korfor har me sånt hastverk med DAB-radio og smartby, korfor er me så ivrige med å kasta oss over alt som er nytt, som om me var utsvelta ulvar?

Det er ein måte å tenka på her, den har eg vore prega av sidan eg kom til verda.

Lufta me pustar inn

«Du er eit stavangerhovud, Tore, du kjem aldri til å bli fri frå det.» Foto: Jonas Haarr Friestad

Oftare og oftare tenker eg at mye av måten me er på, handlar om plassen me har vakse opp på. For min del: Stavanger. Det er ei eiga luft her, og den lufta har eg pusta inn sidan 1972. Det er ein måte å tenka på her, den har eg vore prega av sidan eg kom til verda. Eg likar å sjå meg sjølv som eit kritisk tenkande menneske, det er eit ideal for meg, men ofte tenker eg at eg lurer meg sjølv: Du er eit stavangerhovud, Tore, du kjem aldri til å bli fri frå det. Det finst ein optikk her hos oss, du har blitt født inn i dette, du har arva det: Lyseblå, merkantile, ivrige, somme tider naive Stavanger.

Ta nynorsken, for eksempel, som dette opningsforedraget på årets Kapittelfestival skal handla om. I det stavangerlivet kor eg lærte å føla og tenka, er nynorsken forakta. Det er premisset for funderingane eg skal komme med her i dag, og er du ikkje einig i det, vil det meste av det eg seier lyda feilslått på deg.

Eit språk for tullingar

Eg hevdar det av empiriske årsaker, fordi eg har opplevd forakten sidan eg var liten gut. Folk har snakka om nynorsken som eit språk for tullingar frå landet. Desse tullingane har dei hatt eit behov for å ta avstand frå, for antakeleg var dei resultat av innavl og hardingfele og det var ikkje fint nok for oss byfolk. Desse folka – folk eg likar, folk eg er glad i – mobba gjerne nynorsken så ofte dei kunne. Skulle dei vera morosame, flirte og lo dei og sa «kvisleis» og «kvensleis» - ord som ikkje finst i det nynorske språket. Dei slo på tv når laurdagskvelden kom og lo seg fillete av Harald Heide Steen Jr. då han kom på scena kledd i bondeskjorte, med nokre fjollete briller og eit hår som sto i hytt og pinever.

Harald Heide Steen jr. som Sylfest Strutle Foto: Laurvik, Henrik

Hugsar de han? Sylfest Strutle?

Eg lo meg fillete, eg óg, endå eg var bare guten der eg sat attmed folka mine og blei sosialisert inn i den urbane nynorskforakten, ein forakt som sjølvsagt ikkje er eit stavangerfenomen, men eit norsk byfenomen som har herska i store delar av landet. Der kom Sylfest Strutle og sa «Gedagjen guttfulkj», og det var skikkeleg moro, og han sa «sjau kvelkji godlynte følkj som skiter i salen her», og då lo folk endå meir. Ja, tårene trilla, for no syntest me han tok det inkjevetta tullespråket på kornet. Måndagen etter gjekk me på platebutikken i byen vår og kjøpte live-plata «Sylfest Strutle Live at Gildevangen – ein longplaiplatu med Ohhh Hildrande du!», kor Sylfest snakka om landet vårt beståande av plassar som Snurtledal, Grøykjen, Gorvassheia, Struttvassbråten, Grukkja, Krutlevatnssnutten.

Eg skal ikkje vera humørlaus. Eg likar godt satiren i dette. Eg er ikkje blind for dei gjenstridige raritetane i nynorsken – som neppe er fleire eller færre enn i andre språk – og eg synest at moro med språkleg identitet er heilt topp, anten det er Arendalsopphenget til Lille Lørdag eller tyskarmoroa til Rowan Atkinson i Black Adder.

«Eg skal ikkje vera humørlaus. Eg likar godt satiren i dette.» Foto: Jonas Haarr Friestad

Eg vil nynorskforakten til livs. Eg synest det er på tide å skrota han.

På jakt

I dag har eg likevel eit anna ærend enn å skryta av løgne folk. Eg er ute og skriv fordi eg er på jakt etter nynorskforakten. Han har plaga meg lenge. Han verkar noko umoderne. Han verkar alogisk og irrasjonell, kanskje især om ein kjem frå rogalandsbyane – eg skal komma tilbake til det.

Eg kan godt innrømma ærendet mitt. Eg vil nynorskforakten til livs. Eg synest det er på tide å skrota han. Men før eg får snitta halsen av fenomenet og kasta det på same dynga der så mange andre fordommar høyrer heime, må eg gå litt halvgrundig til verks: Eg vil prøva å forstå kva nynorskforakten er. Eg vil grubla litt fritt på kor han kjem frå, på kva han inneheld, og på kor han held seg i dag. For å få dette på skinner, vil eg få lov til å seia nokre ord om mi eiga språklege danningsreise og korleis det kunne ha seg at eg blei ein tospråkleg forfattar. Eg skriv på bokmål, for det meste, og eg skriv på nynorsk, oftare og oftare.

Det er snart ikkje folk igjen her hos oss som snakkar «pent»

Om du som eg har vakse opp i Stavanger, då har du levd i ein by med store dialektforskjellar, større enn i andre byar, som Sven Egil Omdal peikte på i ein grundig artikkel i Stavanger Aftenblad laurdag 11. august. Omdal forklarte korleis språkstriden i denne byen har vore særs hard, ein kamp mellom gatespråket og det fine språket, som ein kan seia er ekvivalent til fintrøndersk eller finbergensk. Mellom dei som seier:

og dei som seier:

Omdal seier også noko anna i denne artikkelen: Kampen er over. Det stavangerske gatespråket har vunne, det er snart ikkje folk igjen her hos oss som snakkar «pent». Omdal har rett i dette; talemålsmessig er vi ikkje lenger ein tospråkleg by. Majoriteten snakkar i dag det talemålet fin-Stavanger var så skeptiske til då eg var liten. Eg hugsar dette godt, eg, for eg var ein av dei som snakka «stygt» då eg var ute og leikte i gata og svitsja idet eg tok skrittet over dørstokken heime på Madla.

«Eg var ein av dei som snakka «stygt» då eg var ute og leikte i gata og svitsja idet eg tok skrittet over dørstokken heime på Madla.» Foto: Pål Christensen

Les også

Her leser du Sven Egil Omdal sin sak om Stavanger-språket: Vossen e’ de’ du snakke?

Egenesk er på vei til dialektenes gravplass. Gadespråget vant. Og Stavanger-dialekten brer seg helt til Sandnes.

Paradokset her, om ein går frå talemål til skriftspråk, er lett å få auge på: Nynorsk er det skriftspråket som ligg nærmast tanken og talen til stavangerfolket. Men det offentlege og mest brukte skriftspråket hos oss er bokmål, det språket Omdal praktiserer i artikkelen sin, det eg har praktisert nesten heile livet.

Spynorsk mordliste

Lenge tenkte eg ikkje så alt for mye på dette. Eg bare levde, som dei fleste andre, i paradokset. På barneskulen var eg ikkje brydd med det, eg hadde nok med å læra meg å skriva språket eg ikkje snakka, det som ikkje var i kjeften min. Då eg kom på ungdomskulen, begynte vi å læra nynorsk, og då fekk eg sjå at den nynorskforakten som utfalda seg i sofaen foran tv-en og Sylfest Strutle, den fanst og i skuleverket. Ikkje kan eg peika på nokon særskild lærar som fremma forakten, tvert om, eg har hatt lærarar som har vore sympatisk innstilte til nynorsken, men likevel er erfaringa mi eintydig: Då vi begynte å læra nynorsk kom forakten. De veit kva eg snakkar om. Spynorsk mordliste og heile den sulamitten.

Dette var, slik eg hugsar det, plutseleg til stades i ungdomsåra, og det fortener ein refleksjon eller to. Det var som ein eim som blei sluppen ut i lufta. Spørsmålet må vera: Kva er det for noko – det som lever sterkt også i dag – og kor kom det frå?

Eg går ikkje med på eit syn som seier at det er språket i seg sjølv det er noko gale med. Det er eit for simpelt argument. Like simpelt vil det vera å retta peikefingeren mot ungane og hevda at det er deira feil. Me er ikkje fødde med nynorskirritasjon. Dette handlar, slik eg ser det, om kultur; det handlar om nedarva forakt, det handlar om fordommar. Kulturen eg trådde inn i, som slo ut på ungdomskulen, kom frå omgivnadene våre, frå foreldra, frå dei vaksne, frå tv og radio. Når ungane på skulen ganske brått begynte å akka seg over eit språk dei ikkje kjente, så akka dei seg med foreldra sine ord i barnemunnane.

Det skal vera mitt hovudstandpunkt her. Nynorskforakten er gammal. Han bygger ikkje på kunnskap om saksforhold, han bygger ikkje på innsikt eller refleksjon, han er overlevert og ikkje utsett for fordomskritikk.

Me vil ikkje skriva det språket som ligg nært vår eigen tale og tanke, men me synest det er fint så lenge det er lyrikk og poesi.

Pussige greier

Før eg fortel om danningsreisa mi, skal eg komma med eit par modererande, eller utvidande innspel. Mye av det som rører seg i den urbane nynorskforakten er paradoksalt. Eit av paradoksa vi kan få auge på, er korleis nynorskforaktarane ofte blir nynorskforkjemparar når det kjem til lyrikk. Det er pussige greier. Kor mange av oss har ikkje høyrt det følgande bli sagt:

Merkeleg. Kva handlar dét om?

Me vil ikkje skriva det språket som ligg nært vår eigen tale og tanke, men me synest det er fint så lenge det er lyrikk og poesi.

Eit anna paradoks handlar om statusen til dialekten vår. Då eg var ung var eg så heldig å veksa opp med ei nasjonal bølge av dialektrock. Det var Åge oppe i Trondheim og det var Stavangerensemblet og Mods her hos oss. Dei song på målet sitt, og for ein nysgjerrig lyttar var dette viktig, for den gong var ikkje dialekten vår ein del av det offentlege Norge. Det gjekk år og dag mellom kvar gong me høyrde stavangerklang på NRK, og gjorde me det, skjemdest me vel helst. Me hadde, som Omdal skriv om i artikkelen sin, eit mindreverdigheitskompleks når det kom til talemålet vårt. Dei nye rockarane omkring 1980, Froddi og Abel og Tang Wa og Gunnar Roalkvam, dreiv identitetsarbeid gjennom språket. Herregud som eg likte å høyra det: Du ska pigede bli grønne, eg ska trega deg igjen.

Desse språkmeistrane held fram med praksisen sin i dag, men no har dei blitt mainstream. Dei kan gjera det, slik eg òg kan, under heilt andre rammer. No er me stolte, her vest, over alle som syng på dialekten vår. Den står høgt i kurs og me elskar han, enten han kjem frå Morten Abel eller TØFL, slik bergensarane elskar han når dei høyrer Razika, slik Haua-folket elskar han når dei høyrer Tønes. Paradokset er likevel aktivt om ein tenker på skriftspråket vårt: Dei same folka som elskar dialekten brukt i musikk, dei er - mange av dei – nynorskforaktarar.

Det irrasjonelle skriftspråk-talemål-paradokset er dermed tydelegare enn det var før. Me skriv dialekt på mobilen og på sosiale medium, me gøymer ikkje lenger dialekten vekk, me paraderer med det språket som ligg nær tanken og talen. Bruken har eksplodert dei siste åra, til vår lette, ikkje sant? Langt dei fleste applauderer utviklinga, fordi det er språkleg frigjerande, og fordi det som er språkleg frigjerandre er identitetsskapande. Sagt på enkelt vis: Fordi me får skriva sånn me snakkar.

Det er bare ei kjerring på dette tunet folk ikkje vil ha noko med å gjera. Nynorsken.

«Dei nye rockarane omkring 1980, Froddi og Abel og Tang Wa og Gunnar Roalkvam, dreiv identitetsarbeid gjennom språket. Herregud som eg likte å høyra det.» Her Svein Tang Wa. Foto: Jon Ingemundsen

Han var ikkje min

Då eg begynte å skriva mine eigne tekstar – i trettenårsalderen – fall det meg ikkje inn å skriva nynorsk. Eg song i eit band som hadde det særstavangerske namnet Hekkan, og der skreiv eg tekstar på dialekt, men då eg skulle begynna å skriva «skikkeleg litteratur», var det opplagt for meg at den måtte vera på bokmål.

Korfor det? Eg som var så stor fan av alt som er nært, av rocken vår, av språket vårt?

Eg var jo ikkje nokon stor nynorskforaktar. Eg var litteraturmann og Vesaas-fan, og dessutan var eg saman med ei jente frå Sandnes som hadde foreldre frå Sogn og Fjordane, ho var ei av dei få i traktene her som skreiv nynorsk. Men å skriva skikkeleg litteratur på nynorsk var altså utelukka.

Dette går eg nå og grublar på.

Korfor valde eg ikkje nynorsk som mitt skjønnlitterære språk?

Eg trur det handlar om dette:

1. Kontekst. På trass av Vesaas, på trass av Olav H. Hauge, på trass av den sterke norske nynorsktradisjonen i litteraturen eg var så glad i, opplevde eg ikkje nynorsken som eit ordentleg litterært alternativ. Det var noko marginalt med han. Noko sekterisk. Konnotoasjonane var for særeigne. Nynorsken var ikkje fin nok for den fine litteraturen.

2. Forakt. Nynorsken var mislikt. Kven vil skriva i eit latterleggjort språk?

3. Lokal skulepolitikk. Det var, såvidt eg veit, bare ein nynorsk-klasse i heile Stavanger då eg var liten. Nynorsken var ikkje eit reelt alternativ – og han var ikkje min. Eg hadde allereie skrive bokmål i fleire år. Det var skriftspråket mitt.

Det finst nynorskforfattarar frå byane her nede, som Arild Rein, men dei er ikkje i fleirtal.

Då eg begynte å skriva sette eg meg føre å bli forfattar. Dette målet arbeidde eg mot i ein ti års tid, med ei mengd refusjonar frå dei norske forlaga, før det gjekk i boks. I 1995 fekk eg, 23 år gammal, debutera med ei lita bok på Tiden Norsk Forlag, og ho var sjølvsagt på bokmål. Slik dei fleste bøker skrivne av folk frå rogalandsbyane er. Dette er verdt å merka seg. Det finst nynorskforfattarar frå byane her nede, som Arild Rein, men dei er ikkje i fleirtal. Eg skulle gjerne lika å høyra skriftspråk-historiene til bokmålsforfattarane frå Stavanger, Haugesund, Sandnes og Bryne, historiane til Johan Harstad og Kolbein Falkeid og Janne Stigen Drangsholt og Peter Franziskus Strassegger; eg er sikker på det er interessante perspektiv. Ditto er det verdt å merka seg, at om ein kjem utanfor rogalandsbyane, til Jæren, til Ryfylke, så dukkar nynorskforfattarane opp. Hei, Helge Torvund!

«Kjem ein utanfor rogalandsbyane, dukkar nynorskforfattarane opp.» Som Helge Torvund. Foto: Torstein Lillevik

Ein hemma forfattar

Når eg nå kikkar på dei første bøkene eg skreiv, med denne skriftspråk-tematikken present, kjem ei anna tankerekke sigande. Den handlar om kva språket lar oss seia.

Eg kan sjå av dei første tre-fire bøkene mine at eg var noko hemma. Bøkene er heilt ok, det er ikkje det, men eg ser dei som noko begrensa. Det er ikkje før eg skriv Mannen som elsket Yngve (kven seier «elsket» her eg bur?) at eg synest eg er «Tore Renberg», slik eg har komme til å kjenna den forfattaren. Han som ga ut bøkene før Yngve-boka er ikkje heilt på plass. Han er hemma av førestillingar om kva skjønnlitteratur er, han ser seg over skuldrene, han er ute etter å visa seg fram, og han er hemma av skriftspråket. Kanskje ikkje av bokmålen i seg sjølv, men av det me kan kalla «det normerte litterære bokmålsspråket». Dette er ikkje ein heilt presis størrelse, han er plastisk, så klart, for slik er litteraturen, men det er ein størrelse eg trur alle som har lese litt bøker, kjenner til. Det normerte litterære bokmålsspråket, slik eg lærte det å kjenna, er eit vakkert språk, men samstundes er det eit språk eg i dag tenker på som litt sekterisk. Avgrensa. Slik eg ein gong tenkte om nynorsken. La meg freista ein tankegang:

Når eit språk blir sterkt, skjer det fordi det er nytta av sterke språkfolk. Ofte forfattarar. Då eg debuterte hadde eg lese mye bokmålslitteratur av veldig tydelege folk, som Tor Ulven til dømes, og eg var, utan at eg sjølv var klar over det, innrullert i den normerte bokmålslitteraturklangen. Bokmålslitteraturtenkemåten. Den var sterk, den var god, og eg meistra klangen, slik eg ser det nå.

«Då eg skreiv Yngve-boka synte det seg for første gong: Lysten til å slenga inn nokre dialektord her og der.» Bildet er henta frå filmen Mannen som elsket Yngve. Rolf Kristian Larsen som Jarle Klepp. Foto: Sandrew Metronome.

Men var han min?

Det er det som er problemet her. Han var vel ikkje heilt min? Han hadde ikkje språkleg samklang med kjeften min, med tankane mine. Dette problemkomplekset trur eg ikkje eg var særleg bevisst i dei første åra. Eg heldt på med mitt og eg hadde det fint med det. Men då me runda 2000-talet begynte det å komma inn noko uro i forfattarskapet. Eg var plaga av ein følelse av at det eg skreiv var smått småfalskt i klangen, eller snarare, at det ikkje klarte å romma heile den menneskelege skalaen. Eg var plaga av at det likna for mye på «litteratur», om de skjøner kva eg siktar til, og hadde for tynn relasjon til livet vi lever. Eg begynte å undra meg på om eg dreiv på med noko tillært, noko som ikkje var ekte.

Ekte?

Kva er ekte?

Er ikkje også det tillærte, det kunstige, ekte?

Det går an å argumentera for det, men det var ikkje dette eg tenkte på, eg tenkte på noko meir grunnleggande. Då eg skreiv Yngve-boka synte det seg for første gong. Eg trådde inn i ein sjanger me kan kalla stadsnær samtidsrealisme og eg merka det godt: Lysten til å slenga inn nokre dialektord her og der.

Les ein Teksas-bøkene, vil ein sjå at forfattaren har blitt tryggare på den vestnorske identiteten sin som eit språkleg prosjekt.

Det var påtakeleg. Eg sat der, ein forfattar som akkurat runda 30 år, eg skreiv om folk eg trudde på, dei heitte Helge og Jarle og Katrine, og då eg skulle la karakterane snakka i boka, så brann eg i fingrane etter å slenga innpå eit og anna dialektord. For det var jo slik dei song i hovudet mitt, med klangen frå den uttrykksfulle stavangerkjeften – men dette tillet ikkje det litterære bokmålsspråket.

Eg kunne ikkje gjera det.

Slik tenkte eg den gong.

Dette er 2003. Det slo meg ikkje eit sekund at eg kunne skifta skriftspråk. Dei neste åra skjedde det ei gradvis utvikling. Eg har ikkje sett meg til for å lesa mine eigne bøker – det gjer eg aldri – men eg er temmeleg sikker på at om ein gjorde det, las dei kronologisk frå Yngve-boka og fram til og med den siste boka eg skreiv før «Du er så lys», som er mi første nynorskbok, så vil ein sjå at forfattaren snik inn dialektord her og der, fleire og fleire, at syntaksen kling meir og meir rogalandsk. Les ein Teksas-bøkene, vil ein sjå at forfattaren har blitt tryggare på den vestnorske identiteten sin som eit språkleg prosjekt.

Skrivesperre

Så hende det noko. Eg fekk mitt livs første skrivesperre og eg måtte løysa problemet.

I 2015 skreiv eg på det som skulle bli den tredje boka om Hillevågsgjengen, «Skada gods». Eg hadde to slike bandittromanar bak meg og eg kan godt innrømma at eg var noko sliten av arbeidet. Det er ADHD-litteratur, det er bånn gass og flat pedal, mange karakterar, kompliserte plott, og det er ein type galmannsenergi som krev at forfattaren er høgt oppe. Eg heldt uansett fram, for ein skal jo fullføra det ein har sett seg føre, og eg er nå så glad i desse øydelagde folka eg skriv om.

Eg har mista mange romanar fordi eg har tenkt «pyttsann, la meg bare gjera ferdig dette her, så skriv eg han seinare»

Så hende det sommaren 2015 at eg vakna til ein idé. Ein idé om ein relativt kort roman. Han fossa inn med uhyggeleg kraft og eg kjente straks, av erfaring, at denne romanen må eg skriva med ein gong, viss ikkje mistar eg han. Det der har eg opplevd før, skjønar de. Eg har mista mange romanar fordi eg har tenkt «pyttsann, la meg bare gjera ferdig dette her, så skriv eg han seinare». Dette «seinare» er ikkje ein realitet. Ikkje for meg. «Seinare» er eg ein annan stad og romanen som verka så sterk, han er borte vekk. Her var det bare to alternativ: Du kan legga frå deg «Skada gods» og skriva denne andre boka. Eller la han fara og vera klar over at det blir ein tapt roman.

Eg valde å setta «Skada gods» på vent. Eg følte meg sikker på at Hillevågsgjengen kunne tola å kvila på hylla mens eg skreiv boka som hadde fossa sånn innpå meg ein morgon sommaren 2015.

Så eg sette meg til. Spent.

Eg skreiv ganske fort 40 sider eller noko slikt.

Så printa eg dei ut, slik eg pleier, og sette meg til for å lesa gjennom det eg hadde skrive.

Hm.

Det var ein tekst utan den rette flyten, såg eg.

Hm.

Det var ikkje den intense romanen eg hadde sett for meg.

Eg hadde skrivesperre, ho hadde vart i snart ei veke nå, og eg var utolmodig.

Tonen

Eg la arka frå meg. Deprimerande. Eg hadde vore så sikker på at dette kunne bli ein god roman, sidan det var ein roman eg måtte skriva, så brennande som han var. Og nå sat eg altså med det her. Ein skuffande tekst. 40 sider middelmådige greier.

Eg forsøkte å tørka opp emosjonane, sjå nøkternt på det, og analysera situasjonen. Kva er på ferde? Eg spurde meg sjølv ganske enkelt dei to følgande kontrollspørsmåla:

  1. Har eg tatt feil? Er denne romanideen ikkje god likevel?
  2. Har eg hatt rett? Er romanideen god, men teksten dårleg?

Etter å ha sjekka dette, kom eg fram til at det var 2 som var det rette svaret. Javel, så langt, så godt. Etter dette måtte eg stilla nye kontrollspørsmål, nå basert på teorien om at 2 var det rette svaret; det var ikkje ideen, men arbeidet mitt, som var svakt. Eg stilte meg sjølv desse spørsmåla:

  1. Ligg det i forteljarposisjonen?
  2. Er det eit spørsmål om komposisjon?
  3. Er det eit spørsmål om klang?

Dette er slike enkle spørsmål ein forfattar kan stilla seg når ting ikkje går som det skal. Eg hadde skrivesperre, ho hadde vart i snart ei veke nå, og eg var utolmodig. Desse primære sjekkspørsmåla burde setta meg på sporet av noko, meinte eg. Forteljarposisjonen, kom eg raskt til, handla det ikkje om. Det måtte vera ein eg-fortellar, og det skulle vera han litt slacke vernepleiaren Jørgen. Komposisjon, kom eg til, handla det ikkje om. Ei retrospektiv opprulling av handlinga. Det var fint.

Kunne det då handla om klangen i det heile? Tonen?

Eg las nokre sider igjen.

Hm.

Ja, det kunne nok det.

Dette her, tenkte eg, det kling ikkje heilt godt. Det er noko med lyden i det heile, tonevalet, som ikkje er bra. Desse setningane, tenkte eg, er forserte.

Dette var ille. Der sat eg, eitparogførti år, og innsåg at språket mitt hadde mista gneisten. Eg hadde begynt å skriva dårleg. Eg fekk det rett og slett ikkje til lenger. Det var, tenkte eg, bare å legga inn årene. Dett var dett, som Fleksnes pleidde å seia. Ein fekk sjå seg om etter ein jobb.

Eller. Vent.

Kunne det finnast ei løysing på problemet?
Kva er det ein må gjera når ein treng å friska seg opp litt?

Då må ein sjå etter noko nytt. Viss kontoret ditt gjer deg deprimert, då kan du måla det, ikkje sant? Få inn nokre blomar eller noko slikt. Det er ikkje sikkert du treng å skifta jobb. Kanskje handlar det om måten du gjer arbeidet ditt på, og ikkje arbeidet i seg sjølv?

Skrivesperra mi varte og rakk i to veker og eg var begynt å bli nokså nedfor, det kan eg seia, for om eg ikkje får skriva, då blir eg mannevond å ha med å gjera.

Så kom heldigvis den forløysande dagen.

Eg veit ikkje med dykk, men med meg er det slik at eg skattar dei første timane av dagen. Morgonane, det er då eg ser både den skjulte og den synlege verda, det er då eg kjenner krafta. Så det er ikkje så rart at det var i desse timane at det hende, ein augustdag i 2015, då eg vakna med følgande setning i hovudet:

Eg kvapp, trur eg, av mine eigne tankar, og sette meg fortumla opp i senga. Eg såg meg liksom skremd rundt i rommet, som om nokon vakta på meg, og eg brukte, slik eg hugsar det, eit par minutt med å repetera dette skremmande «Scheisse, Tore, kva om du skriv på nynorsk?» Om og om igjen repeterte eg det, og så var det avgjort: Dette var løysinga eg hadde leitt etter.

Den forakta nynorsken.

Sylfest Strutle. Spynorsk Mordliste. Kvisleis og kvensleis.

Det forbanna språket dei dytta på oss på skulen som me aldri kom til å få bruk for. Det forpulte språket ingen forstod noko av og som høyrdest ut som om det var snakka av innavlsfolk frå bygda.

Les også

Nynorsk blei redninga då Tore Renberg stod fast i arbeidet med sin nye roman

Mitt språk? Mitt nye – gamle – litterære språk?

Eg var høgt oppe den morgonen, liksom dirrande oppunder taket av energi, og eg hadde mest ikkje tid til å ete frukost, nei, eg heiv i meg ei brødskive og sprang til mac-en og sette meg til å skrive. På nynorsk! På språket eg ikkje hadde skrive ei setning av sidan skuledagane. Og kva hende? Setning på setning trilla ut frå fingrane, side etter side liksom skreiv seg sjølv, og dei hadde klang, syntest eg, av noko for meg både kjent og ukjent, og slik blei romanen «Du er så lys» til, og slik gjekk det til at eg, til mi eiga forundring, blei tospråkleg forfattar.

«Nynorsken hadde sett annleis ut om me byfolk frå Rogaland hadde vore med på seilasen.» Foto: Jon Ingemundsen

Les også

«Du er så lys» fikk terningkast fem i Aftenbladet: Tankevekkende, høyaktuell roman med alvorstung eksistensiell dybde.

Velkomponert beretning om mistenksomhet, indre mørke og en varslet katastrofe.

Gleda var stor ved dette her og det var ei merkeleg erfaring. Det er klart eg hadde mange skrivefeil i manuset, mange fleire enn eg pleier å ha, men det gjer jo ikkje noko. Poenget er enkelt og det har litt tyngde i seg: Eg opplevde å skriva nærmare tanken og talen. Eg opplevde å få til å seia noko eg ikkje fekk til å seia i mitt andre språk. Dialogane flaut og tankane rann. Eg opplevde språkleg – og erkjenningsmessig – glede. Det fanst ikkje stress i det, bare kraft.

Eg bestemte meg for å halda kjeft om kva eg dreiv på med.

Det er klart at det slo meg undervegs i arbeidet med denne nynorskboka, at nå gjer du noko risikabelt. Ganske sikkert vil salet gå ned, for eg har jo mange av lesarane mine her vestpå, og dei vil nok ikkje lika dette her. Det var nå ein ting. Salt i grauten. Så var det kva forlaget ville seia. Ville dei synest det var håplaust av meg å utfordra publikummet mitt på denne måten, langt uti forfattarskapet, ville dei tenka at nå risikerte eg for mye? Eg bestemte meg for å halda kjeft om kva eg dreiv på med. Eg snakka med forlaget på telefonen og sa «ja, ha ha, nå skriv eg om Hillevågsgjengen her», men det var jo ikkje sant. Eg skreiv noko heilt anna, på nynorsk.

Då eg fortalde det, sa dei:

Godt forlag.

Men kva med lesarane?

Eg skal fortelja ei historie. Nokre veker etter at «Du er så lys» hadde komme ut, stod eg i sikkerheitskontrollen på Sola Flyplass, på veg ein stad for å lesa opp frå boka. Så høyrde eg ei kvinne ropa:

Eg kikte meg rundt, noko skjemd over å vera utpeikt på denne måten, og fekk auge på ei dame eg veit kven er via via, som me seier. Ho stod nokre rader unna, ho stod og ropte til meg sjølv om det var fullt med folk rundt oss:

Ho ropte på klingande dialekt.

De kan lesa det slik: «Ka e det nå du har gjort!»

Eg smilte og trekte på skuldrene og mumla:

sa ho høgt og tydeleg på sitt klingande vestnorsk.

Eg smilte nok ein gong og krympa meg litt, ettersom det var så mye folk rundt oss, og eg sa:

Eg smilte for tredje gong og sa noko slikt som:

og så ebba situasjonen ut med at eg greip telefonen og let som om kona ringte meg.

Nynorsken er framtida for oss

Men eg har ikkje gløymt denne dagen på Sola Flyplass. For sjølv om «Du er så lys» fekk eit fint liv hos lesarane, så fekk romanen óg vist, gjennom situasjonar som denne, at nynorskforakten stadig er i live.

Like irrasjonell. Like ugrunna. Like paradoksal som han var då eg var ein ung mann. Kor han kom frå, den gong han var fersk og ny, er det vanskelegare å få auge på i dag. Slik er det jo med nedarva tankesett. Dei var akutte ein gong, feilaktige eller rettmessige, dei sprang ut av noko, og så stivna dei, blei rykte opp frå røtene, og dei blei fordommar. Ivar Aasen. Danskespråket vårt. By mot land. Klassekamp. Makt. Bondestand mot embedsstand. Trongen til å seia at noko er stygt og lågt, mens noko er fint og staseleg. Politikk har spelt ei viktig rolle: Stavanger er borgarleg land. Alle veit korleis partiet Høgre har sett på nynorsken opp gjennom tidene.

Det blir ein jobb å gjera, især her vestpå, for nynorsken er framtidas skriftmål for oss.

Poenget mitt er at dette her, kva som enn var faktorane, er historiske realitetar, ikkje samtidsrealitetar. Dei er ikkje gyldige lenger. Me har arva dei og me har ikkje eit språkbevisst forhold til komplekset. Kidsa i dag, dei preikar lingo som dei vil. Dei vil ha det same språket i fingrane som dei har i kjeften. Og dei er framtida, enten me oldisar likar det eller ei. Eg veit det er mange som ikkje vil høyra dette, men språk er identitet og nynorsk er det beste skriftspråket for oss som seier «eg» og «ikkje» og «kor» og «ka» og «helsiken» og «kaffornåge».

Gå heim og gje nynorsken ein sjanse. Sjå etter om han er så forbaska ille.

Det er den kompliserte sanninga, politikarar og lærarar, og alle som steller med språket vårt. Det blir ein jobb å gjera, især her vestpå, for nynorsken er framtidas skriftmål for oss. Ting forandrar seg nokre gonger frå innsida og det er antakeleg den beste forandringa. Språk gjer det, også folk, også vanar. Akkurat nå står me her, rogalendingane, og me ville ikkje vera med i Vestlandsregionen. Om desse regionane er så vellukka er nå ein ting, men standpunktet var sjølvsagt ein tabbe; å melda seg ut av den vestnorske identiteten, ja, så å seia melda seg ut av seg sjølv. Eg tenker meg at det var byfolka her nede som stritta imot. Haugesundarane, Stavangerkameratene, sandnesfolka, eigersundarane. Det er i byane forakten er sterkast. Eg trur neppe det var folka frå Ryfylke eller Jæren. Eg har høyrt rykte om at årsaka til at me ikkje ville vera med er at Sogn og Fjordane og Hordaland har blitt einige om at nynorsk skal vera administrasjonsspråk.

Det høyrest ikkje feil ut.

For så sterkt foraktar me nynorsken.

-Venner, gå heim og gje nynorsken ein sjanse. Foto: Jon Ingemundsen

Eg vil avslutta dette foredraget med ei utfordring, venner. Gå heim og gje nynorsken ein sjanse. Sjå etter om han er så forbaska ille. Eg meiner nynorsken er knallfin og gir meir enn han tar. Eg har blitt tospråkleg og eg ser det som at eg har fått eit ekstra språk, eg ser det som moglegheiter, ikkje hindringar.

Unnskyld

Til slutt vil eg enda denne funderinga med å seia at eg kjem til å skriva bøker på både bokmål og nynorsk. Det får de slita med, de som vil lesa det eg driv på med. Eg ber om unnskyldning for dette forfattarskapet. For dei bøkene eg har skrive på bokmål. Dei står der og skin som best dei kan, og dei er slik dei er, for eg var den eg var, og eg vaks opp der eg vaks opp, under den lyseblå stavangerhimmelen, men for meg er det opplagt: Dei skulle ha vore på nynorsk.

PS: Jo. Det går an å skriva «unnskyld» på nynorsk. Du treng ikkje skriva «orsak». Det er ikkje så kaudervelsk som du trur. Men du må skriva «tru». Du får ikkje skriva «tro». Og du må skriva «døydde», og du må skriva «nokon».

PSS: Du kan utfordra reglane. Du kan vera med og forandra språket, noko bare dei som brukar det kan gjera. Nynorsken hadde sett annleis ut om me byfolk frå Rogaland hadde vore med på seilasen og ikkje Helge Torvund og dei andre hadde stått der så sterke og litt for aleine.

Publisert:

Mest lest

  1. Jenter skulle rekke toget - endte med å stanse togtrafikken i Stavanger

  2. I kjøkken­skapet finnes mel som trolig er over 50 år gammelt, kaffe av litt nyere dato og servise med Televerkets logo på

  3. Øyvind Haukland er død

  4. – Der kunne det skjedd, Lønning på tur, heldigvis ble det avverget – Hadzic slår unna

  1. Litteratur
  2. Nynorsk
  3. Kapittelfestivalen
  4. Tore Renberg