Opstad-ungane

Dei vaks opp på tvangsarbeidshus. Ein har kalla det landets største leikeplass. No fortel 29 av Opstad-ungane historiene sine.

Kjellaug Aanestad på fisketur med to av brørne sine, Svein og Norodd. Foto: Jonas Haar Friestad

  • Reidun Gudmestad
Publisert: Publisert:

På bygdene rundt vart dei kalla Opstad-ungane. Midt mellom Nærbø og Varhaug låg dette samfunnet som var heilt annleis enn Jæren elles. Hit vart uteliggjarar og folk med rusproblem sende for å arbeida problema av seg. Mange av dei tilsette kom frå Austlandet. Dei tilsette med familiar budde på området. Dei utgjorde eit eige samfunn. Lukka og annleis enn rundt på gardane. Fridomen for barna var stor. Arbeidsoppgåvene som gardsungane hadde, slapp dei. Her leika dei, bygde hytter, lærte å brodera og symja, dei fiska og sov i same seng på overnattingsbesøk. Her gjekk dei i barneforeining og song i kor, vart konfirmerte, feira jonsok, 17. mai og var på juletrefest.

– Juletreet var så flott. Eg hugsar det som reine kunstverket. Mange av fangane var jo kunstnarar, fortel Kari Todnem og Kjellaug Aanestad Varhaug.

Fangane laga også St. Hans-bålet. Det var Jærens største. Den dagen kledde foreldra seg ut og gjekk i tog. Fangane var ikkje med på feiringa.

Her sprang dei i barndommen. Kari Todnem og Kjellaug Aanestad Varhaug er tilbake Foto: Jonas Haarr Friestad

Delte bad

Samfunnet her var tett. Ja, dei delte til og med bad. Badet var ope to dagar i veka for kvinner og to for menn. Då gjekk alle der.

Fangane var jo menneske som oss, dei hadde berre vore litt meir uheldige i livet

Varehuset har ein kalla no i ettertid kalla «Opstad City Center». Her henta dei vaksne varene dei hadde bestilt frå Nærbø. Herifrå gjekk gratisbussen til stasjonsbyen. Her samlast barna utføre, hang på gjerdet og var saman til leggetid. – Me har ikkje bilete av varehuset. Dessverre. Det var viktig for oss, seier dei. Huset er vekke no.

Stakittgjerda er borte, men steinmurane i Steingata står kanskje for alltid. Foto: Jonas Haarr Friestad

Litt spenning i kvardagen var det også for dei som hadde øyrer for det dei vaksne snakka om. Som då nokre fangar hadde lurt sonen til direktøren, Ivar Thune til å kjøpa Simpson appelsinsaft til seg. Den laga dei vin av og drakk seg fulle på. Eller då dei innsette, som fiksa opp kjellaren til direktøren, fann vinlageret hans og fekk seg ein fest.

– Det kom i Dagbladet, smiler Kari.

Forteljingane om Rottenikken var dessutan skumle og kunne få dei til å skjelva.

Tilbake

Ein litt kald og våt haustdag er dei to tilbake. Minna varmar dei. Kari Todnem og Kjellaug Aanestad Varhaug var besteveninner under oppveksten her. Dei budde her frå dei var tre-fire år gamle i 1947 og -48 til dei flytta ut tidleg på 1960-talet. Dei går opp gamle spor saman med oss. Me parkerer i det som var skulegard. Fargen på skulebygningen er den same. Lærar Bø budde oppe. Nede var det skule. Her ute i leskuret var utedoen. Dei likar at skulen er som før.

Me barn fekk jo berre med oss livet utanfor dei låste dørene. Korleis dei hadde det inne i anstalten veit me ikkje.

Bokmål

Her lærte dei bokmål, midt ute på landsbygda og på tvers av Nærbø skulestyre sin klare vilje. Målstriden var viktigaste grunnen til at dei fekk eigen skule. Korkje direktøren eller dei andre tilsette som kom austfrå, kunne tenkja seg at barna skulle læra landsmål. Då ville dei heller betala skulegangen for barna sjølv. Dei dreiv igjennom kravet om eigen skule. Det enda med at dei fekk skule med same læreplan som byskulane og undervisning kvar dag som i byane. På bygda elles var det skule annakvar dag.

Skulen ser ut som før. Det kjennest godt for dei to tidlegare elevane Kjellaug Aanestad Varhaug og Kari Todnem. Her i leskuret var utedoa. Foto: Jonas Haarr Friestad

– Me var så få at eigentleg fekk me privatundervisning alle saman. Lærar Konrad Bø og Gudrun Hassel Pedersen var langt føre si tid i tilrettelagt undervisning. Det viste igjen på resultata, fortel dei to.

Storgard

Dei budde dessutan på landets største gard, og greidde seg sjølv med til dømes mjølk og grønsaker.

Fangane gjorde arbeidet på den 3600 dekar store garden. Dei var også ein naturleg del av livet på området. Dei som fekk gå fritt stelte hagar og tømte do og «sydredunkar» (matavfall) og sette fart på dissene på leikeplassen om dei akkurat gjekk forbi. Her var postkontor, skule og kyrkje. Dei vaksne var venner og omgangskrets for kvarandre, fedrane arbeidde på anstalten og alle mødrene var heime.

Juletreet var så flott. Eg hugsar det som reine kunstverket. Mange av fangane var jo kunstnarar.

Dei gjekk på formiddagsbesøk. Samarbeidde og konkurrerte. Det kunne vera om kven som var flinkast å safta eller halda barna fint kledde.

– Dei var nok litt ærekjære og la mykje arbeid i korleis me såg ut. Til juletrefesten og 17. mai var det nye klede til alle.

I Hvitgata budde direktøren og dei andre i leiinga. Foto: Jonas Haarr Friestad

Plasserte etter rang

Husa låg i ulike gater. Me går gatene saman, og dei to tidlegare Opstad-ungane fortel. I Hvitgata budde direktør, dokter, prest og forvaltar. I Rødgata og Hvitgata var det stakittgjerde rundt husa. Her budde blant andre lærar, diakon og fjøsmeister. Stakitta er vekke no.

Kari og Kjellaug voks opp i Steingata, eller Steinhusgata som dei seier. Funksjonærane budde der. Det var to leilegheiter i kvart hus. Her står gjerda av stein framleis støtt.

Sjølv om gatene hadde ulik farge og husa ulik storleik, kom barna aldri på at det var forskjell på folk. Dei leika saman på tvers av gater og husfargar. Skiljet gjekk heller ved porten. Mellom Opstad-ungane og dei andre.

Elevane i første og andre klasse har pynta seg til besøk frå Rogalands Avis. – Hatten datt av då eg skulle helsa på journalisten, fortel Arne Aanestad. Truleg er bildet tatt i 1961. Til venstre står lærar Konrad Bø. Vidare står forventningsfulle Marit Fløysvik, Jan Bredo Våland, Arne Aanestad, Astrid Våland, Grete Skår og John Inge Haugstad. Med ryggen til ser me truleg Helge Lura, Børge Norland og Marit Todnem. Foto: Privat

– Eg trur ikkje me var så vise og arrogante som folk utanfor trudde, slår Kjellaug fast.

– Eg har meir tru på det ein lærar sa: «freidige, men ikkje frekke». Me var ikkje så mange på skulen, og var vane med å rekka opp handa og be om hjelp. Det heldt me fram med då me kom til Nærbø på framhaldsskulen.

Få vaksne

I eit så lukka samfunn var foreldra viktige. Mange skriv om dei i den komande boka der Opstad-ungane fortel sine eigne historier.

– Me hadde ikkje besteforeldre på Opstad. Dei budde andre stader. Bare foreldra, og eit par lærarar var dei vaksne rundt oss til kvardags. Fedrane arbeidde i tvangsarbeidshuset. Alle mødrene var heime.

Kjellaug Aanestad Varhaug og Kari Todnem møttest og budde dei første åra litt utifrå sjølve anstalten, på det som vart kalla Kolonien. Der var fleire leilegheiter og familiar. Kolonien er borte no. Berre nokre steinar ligg igjen. Foto: Jonas Haarr Friestad

Far til Kari, Olav Todnem var smed. Etter arbeidstid hjelpte han mange med ting som skulle fiksast. Mora heitte Anna. Ho hadde høner og hane og selde gjerne kyllingar.

Far til Kjellaug, Magne Aanestad var i køyretroppen. Han var med og leia tvangsarbeidarane i arbeidet ute på garden. Mora heitte Gudrun og styrte huset med sju barn.

Dei vaksne vart alltid omtala med etternamn. Det var fru Skår, fru Gudmestad, fru Aanestad, fru Våland. Det var eitt unntak: Bussjåføren heitte Torjus (Ueland) Kona var fru Torjus (Elfrid).

Kontakt med innsette

Mange av fangane gjekk altså fritt rundt på området og hadde oppgåver å ta hand om.

– Nei, foreldra våre var ikkje redde for oss. Eg trur aldri dei kom på at det kunne skje oss noko.

Kanalen var det farlegaste på området, og dei fleste barna bløytte seg ut der ein gong eller fleire. No vonar Kjellaug Aanestad Varhaug og Kari Todnem at den skal bli graven fram i dagen igjen. Ein liten gløtt får dei i alle fall her. Foto: Jonas Haarr Friestad

– Mange av mødrene hadde eit tjomsleg forhold til fangane. Eg hugsar mor gav dei kaffi på glasflaske om dei hadde hjelpt henne med hønsa, fortel Kari. Dei kan aldri hugsa at nokon var stygge med tvangsarbeidarane, eller erta dei. Mange av fangane var glade i barn.- Me barn fekk jo berre med oss livet utanfor dei låste dørene. Korleis dei hadde det inne i anstalten veit me ikkje. Og sjølv om me hadde gode barndommar her, betyr det sjølvsagt ikkje at me meiner tvangsarbeid er ei god ordning. Fangane var jo menneske som oss, dei hadde berre vore litt meir uheldige i livet, seier Kari Todnem og Kjellaug Aanestad Varhaug.

I dag er det fengsel her. I 1970 var lausgjengarloven oppheva og det belasta Opstad-namnet skifta ut med Åna. Tida for eigen skule var også over. Dei tilsette bygde seg hus andre stader og vart integrerte i bygdene.

Barndom blir bok

Kari Todnem bur i Vikhammer nord for Trondheim og har skrive doktoravhandling om helseskadar etter nordsjødykkarane sine djupdykk. Seinare har ho kjempa for rettferd for nordsjødykkarane. Då den tidlegare overlegen vart pensjonist, var ho litt bekymra, og visste ikkje heilt kva ho skulle finna på.

Her i elva vart det demma opp til badedam og mange av Opstad-ungane lærte å symja her. Foto: Jonas Haarr Friestad

– Jobben og familien hadde vore livet mitt, fortel ho. Det var ektemann Harald Vik-Mo, også professor i medisin, som foreslo at ho skulle skriva ned barndomshistoria.

Ho sende tekstmelding til fleire veninner frå Opstad-tida at ho hadde kome på noko veldig lurt.

Då dei samlast på ekteparet si hytte på Obrestad i Nærbø, hadde ho fått kalde føter. Men entusiasmen frå dei andre gav henne motet tilbake. Dei andre var Kari si søster Åsta Todnem Gimre, Marta Gudmestad, Bodil Berentsen Edland og Kjellaug Aanestad Varhaug. Dei har sidan vore redaksjonskomité. Kari er redaktør.

I Rødgata var husa av tre, og i gamle dagar var det stakittgjerde rundt. Foto: Jonas Haarr Friestad

Kjellaug var ei av entusiastane. Ho bur på Varhaug, er tidlegare lærar og varaordførar. Ho hadde også tenkt tanken å fortelja ettertida om barndommen sin, og tende straks på ideen til Kari.

Verva bidragsytarar

Dermed var dei i gang. Dei ringde spørsmålet om bidrag til boka ut til den eine etter den andre og har fått 29 tekstar og mange bilete. Dei fleste sa ja, men ikkje alle ville. Det er oppveksten på 1940, 50 og 60-talet dei har sett seg føre å fanga i boks form. Den yngste som skriv er fødd i 1953. No er boka i ferd med å ta form, og kjem truleg ut før jul.

Mødrene på Opstad får også stemme i boka. Tre av dei er intervjua, fru Våland (Agnes), fru Skår (Gerda) og fru Torjus. Eit faktakapittel om Opstad er det også.

– Me har fått inn korte og lange historier. Dei fleste av oss har aller mest gode minne. Men det finst også nokre forteljingar med sårare klang, fortel dei.

Eigentleg hadde dei tenkt å laga boka til Opstad-barna sjølv og etterkomarane deira. Men då mannen til Kari Todnem gav ut boka Blømande jærstrender, fekk dei ideen om å gå til Jæren forlag. Dei har alt selt mange eksemplar. Boka kjem rett før jul og skal heita «Oppvokst på tvangsarbeidshus».

Kos med havregryn på trappa. Framme frå venstre sit Solveig Mide, Gudbjørg Aanestad, Grete Skår og Brit Hognestad. Bak sit Gunstein Ueland og Arne Aanestad. Foto: Privat

100 år

Neste år er det 100 år sidan Opstad tvangsarbeidshus vart opna. I 1970 vart lausgjengarloven oppheva. Skulen på området vart også lagt ned då. Frå 1916 til 1961 hadde den i alt 237 elevar. Elevtalet gjekk kraftig ned dei siste åra. Storskulen vart overført til Bø i 1965, og også småskulen nedlagt i 1970. No er det sjeldan dei er tilbake på området. Det er helst minna som bind dei til staden no. Og no kjem boka. Kanskje blir det også ei samling for Opstad-ungane i samband med jubileet?

Publisert:

Mest lest

  1. Signalbygget på Forus skal rives. Her er de nye planene

  2. Regler for utbetalinger til politikere og partier er kjent ulovlig. Det kan få landsdekkende konsekvenser

  3. Ett nytt smittetilfelle i Stavanger

  4. Fikk du med deg smellet i Gandsfjorden?

  1. Jæren