Kafka og eg

Dette er historia om korleis ein kakerlakk endra livet mitt. Til det verre. Og kvifor ei barneteikning førte til opptøyar og drap.

  • Finn E. Våga
    Journalist
  • Jan Zahl
    Kulturjournalist
Publisert: Publisert:
Mana Neyestani.

Slik startar historia om mitt liv.

Nei, ikkje slik.

Men slik kunne ho ha starta.

Nå er det mi stemme du skal lytta til, ikkje orda formulert av ein journalist.

Det heile handlar om å halda seg innanfor rammer. Det har eg aldri vore særleg flink til. Sjølv om eg har skapt eit eige univers innanfor eit tomt rektangel, hadde eg aldri trudd at det denne gongen skulle føra til at menneske blei drepne.

Det starta med eit tomrom – og ei lengsel etter å fylla det.

Og då dukka kakerlakken opp.

Først som min venlege, vesle hjelpar, sidan som ein oppviglar som hissa opp menneske til drap.

For meg var kakerlakken eit primitivt insekt, ikkje eit skadedyr i menneskesinn.

Eg, Mana

For at du skal bli betre kjend med meg, Mana Neyestani, må denne triste og vonde historia starta med ein kakerlakk, som i mi sjølvbiografiske bok, teikneserieromanen ”Ein iransk metamorfose”. Og Kafka, han som skreiv boka om Gregor Samsa som ein morgon vaknar opp frå eit mareritt og oppdagar at han er blitt forvandla til ein monsterstor kakerlakk.

Nei, nå forvirrar eg deg. La meg starta med byrjinga, slik eg skildrar det i sjølvbiografien min:

Eg er fødd og oppvaksen i Iran. 16 år gamal fekk eg jobb som teiknar i ei avis. Sidan teikna eg i mange politiske, reformistiske og opposisjonelle aviser. Etter at 17 av dei ble forbodne våren 2000, blei eg utan jobb. Eg slutta å teikna politiske teikningar og starta i magasinet ”Din lesar”.

I 2004 utpeikte sjefredaktør Iran Jomeh meg til sjef for barnesidene i helgemagasinet. Alt var dermed mindre risikabelt, trudde eg. Gjett om eg tok feil.

I to år gjekk alt bra. Men i 2005 blei regjeringa, som finansierte avisa vår, radikalt meir religiøs – og leiinga i avisa strengare.

Men det kunne vore verre; vi dreiv tross alt ikkje med politikk, men med underhaldning.

Kvar laurdag morgon sette eg meg ned for å tenkja ut eit tema for artiklar, enten det var satire eller vitskap. Sundagen laga eg illustrasjonane og sende dei til avisa. Denne skjebnesvangre laurdagen var ikkje noko annleis enn andre.

Så dukka kakerlakken opp. Eg trengte nokon som guten i humorserien kunne snakka med i eit oppdikta språk. Eg lét kakerlakken seia eitt ord, då han ikkje skjøna kva guten sa:

– Namana?

Kvifor ”namana”?

Når eg sjølv ikkje kjem på noko lurt å seia, då seier eg berre namana, som eit slags ”javel?”, berre eit uskuldig ord for å halda samtalen i gong.

Dette er teikninga som endra livet mitt, trykka 12. mai 2006. Gutungen snakkar tullespråk, kakerlakken seier «Namana?». Eller, på godt norsk: «Hæ?»

Reaksjonane

Teikninga av kakerlakken blei trykt. Det gjekk tre-fire dagar. Så ringte sjefredaktøren og sa at nokre foreldre hadde reagert på at kakerlakken sa eit ord på språket til den aserbajdsjan-tyrkiske minoriteten i Iran, som me kallar Azeri. For dei er ”namana” det same som ”Hæ?”. Dei oppfatta teikninga som at eg meinte dei ikkje var menneske, men kakerlakkar.

For eit sjokk!

Hadde eg visst at ordet kom frå den etniske gruppa då eg skreiv det, ville eg sjølvsagt valt eit heilt anna.

Skulle eg ville stempla menneske som kakerlakkar? For ein absurd tanke at eg ville fornærma dei tyrkiske innbyggjarane gjennom ein kakerlakk. Heilt vilt.

Avisa beklaga. Eg tilbaud meg å slutta som teiknar. Det fekk eg ikkje lov til. Sjefredaktøren meinte det ville bli oppfatta som om avisa innrømma at eg hadde gått inn for å stempla ei heil folkegruppe som kakerlakkar.

Som teiknar vil eg føretrekkja å bli imøtegått og straffa for det verkelege bodskapen i det eg skaper, ikkje for misforståingar.

Men det var for seint.

Folk tok til gatene i byane Tabriz, Ardabil og Naghadeh.

Så i fleire. Studentar demonstrerte. Dei var rasande. For kvar time slutta fleire og fleire seg til.

Raseriet gjekk som ein eldbrann gjennom landet. Politiet svarte med skot. 19 blei drepne.

Og eg? Eg blei putta i fengsel, utan rettssak. For første gong kunne eg ikkje bryta ut av grensene rundt meg. I cella var ingen rammer å sprengja seg ut av. Det var som å vera stengt inne i ei teikneserierute, utan ein einaste fluktveg.

Men nå held eg meg ikkje innafor ramma lenger. Skal du skjøna korleis dette kunne skje i Iran, må eg fortelja meir om korleis det var å vaksa opp og leva der.

Livet før

La meg starta med det første andedraget mitt, då eg vart fødd i 1973 i Teheran, millionby og hovudstad:

Far var ein populær poet og litteraturlærar, kjend for sine radikale, sosialkritiske og folkelege dikt. Mor føreleste om litteratur. Eg trur eg hadde ein lukkeleg barndom, sjølv om eg likte best å vera åleine heime, ikkje ute i gatene og leika med andre barn. Eg teikna, las mykje, også seriar som Tintin, Superman og Batman. Eg elska å forsvinna inn i dei teikna universa.

Iran var vestvendt, internasjonalt populært, ein eldgamal persisk kulturnasjon, moderne.

Så kom den islamske revolusjonen i 1979 – og alt blei verre.

Sjahen, som hadde styrt landet i 38 år, og kalla seg ”Kongen over alle kongar”, måtte flykta frå landet. Ayatollah Khomeini kom attende frå sitt eksil i Paris. Landet blei kasta ut i eit blodig, politisk kaos. Som barn forstod eg ikkje kva som skjedde, men skjønte at noko var gale. Sirener varsla flyangrep frå Irak, som heimlandet mitt hadde eit svært dårleg forhold til. Krigen mot Irak gjennom 1980-talet la Iran i grus. USA boikotta all handel med Iran, bortsett frå sal av våpen.

Etter revolusjonen festa styresmaktene eit jerngrep om landet. Dei skulle reinska opp i innbyggjaranes moralske forfall og innførte dødsdommar for homoseksualitet eller narkotikamisbruk. Mange som hadde støtta det tidlegare regimet blei drepne.

Teikneseriar blei forbode. Dei ville øydeleggja unge sinn, hevda styremaktene.

Kven var ven – og kven var fiende?

Du visste aldri om den personen du snakka med, ville angi deg til sikkerheitspolitiet.

Folk levde i frykt – og var tause.

16 år gamal fekk eg jobb som teiknar og illustratør for mange kulturelle, litterære, økonomiske og politiske magasin. Då starta mitt eventyr. Eg utdanna meg til arkitekt, men har aldri praktisert det eg lærte. For det var teiknar eg ville vera.

I teikneserieromanen ”Ein iransk metamorfose” fortel eg kva som skjedde med meg etter at kakerlakken dukka opp.

Sensur

Desse magasina hadde problem med regimet – og regimet hadde vanskar med å akseptera dei. Jo visst var det sensur, jo visst var det grenser for kva du som teiknar kunne gjera, men du lærte å tøya grensene, gå rundt den varme grauten, bruka subtile symbol. Det blei ein slags leik: Når du skulle kritisera regimet, brukte du metaforar. Men berre på ein forsiktig måte.

Det var strengt forbode å teikna muslimske prestar, seksuelle eller religiøse motiv. Mykje var tabu. Eg utfordra ikkje forbodet openlyst, men gjekk litt over grensene, så trakk eg meg tilbake. Det var einaste måten du kunne teikna på i Iran. Var du over grensa heile tida, ville du bli tatt av politiet og putta i fengsel.

I 1998 kom endeleg reformer som gjorde det lettare å kritisera og utfordra. Sjølv om det framleis var nokre avgrensingar, fekk eg som teiknar ein fridom eg aldri hadde hatt før. No kunne eg ta blyanten, føra han over arket og sleppa fantasien laus.

Men kor lenge var eg lukkeleg?

To år seinare blei alle opposisjonelle aviser forbodne over natta. Mange intellektuelle blei drepne av dei hemmelege tenestane. Og eg blei ein arbeidslaus teiknar.

Eg høyrer av og til folk seia at du blir ein betre kunstnar i totalitære regime, kor du heile tida må utfordra dei usynlege grensene som styresmaktene har sett. Korleis kan folk tru det? Ser dei ikkje at sensur ikkje på nokon måte hjelper kunsten? Du brukar all energi på å omgå avgrensingane, til slutt er du heilt tom.

Sensuren blir altoppslukande – og til slutt har du ingenting meir å seia.

Treng ein teiknar mørkre og fare for å skapa? Nei!

Sensuren i dagens Iran er som kreft. Du veit at han er der, men ikkje som ein fast storleik. Du veit ikkje kor grensa er, om ho endrar seg, utvidar seg, minkar.

Du har ikkje rom å bevege deg i. Sensur drep kunsten og hjernen. Slik ein uskuldig kakerlakk kan drepa mange menneske.

La meg nå fortelje deg kva som skjedde då eg blei skulda for å fornærma det tyrkiske folket med ordet ”namana”.

Eg blei henta av sikkerheitspolitiet, tatt inn til avhøyr og så fengsla. Styremaktene trengte ein syndebukk, slik at dei rasande folkemassane kunne sjå at no var den farlege teiknaren knebla og bura inne.

Eg blei kasta i fengsel. Mana Neyestani eksisterte ikkje lenger.

50 dagar i fengsel gjorde noko med meg som menneske. Eg blei aldri torturert, men å sitja fengsla for noko du ikkje har gjort, er surrealistisk, galskap.

At eg heile livet har vore ein einstøing, hjelpte meg til å takla livet i cella. Isolert. Du har ikkje noko landskap å sjå på, ingen å snakka med. Eg var misunneleg på kattane som heldt til i fengselet, for dei kom og gjekk som dei ville. Ingen stoppa dei. Tenk om eg kunne gjera det same.

Den rare samtalen

Til slutt fekk eg selskap. Inn celledøra kom ein mann som hadde vore ute på gatene for å demonstrera mot den vonde teiknaren, blitt tatt av politiet og bura inne. Og så kom han inn til meg!

Kva skulle eg seia til han?

Me satt i same celle fordi eg hadde teikna ein kakerlakk. Det var ein rart augneblink.

Heldigvis var han ein klok og venleg mann. Ingen fanatikar.

Vi snakka i 48 timar. Om bøker, filmar, den politiske situasjonen i Iran, etiske problem, sensur.

Han lytta med eit ope sinn. Han fortalde at hans protest var retta mot styresmaktene som undertrykte og forfølgde den tyrkiske minoriteten i Iran, ikkje fordi han trudde at eg stempla dei alle som kakerlakkar.

Vi forstod kvarandre.

Kvifor dei demonstrerte mot teikninga mi, er framleis eit mysterium for meg. Eg trur svaret er samansett; folkegruppa er utsett for diskriminering og økonomisk undertrykking. Nokre fanatikarar brukte oppdemd etnisk misnøye for å få folk ut i gatene. Teikninga mi var den vesle gneista som fekk sinnet til å koma ut av kontroll.

Eg hamna i ein umulig situasjon på grunn av kakerlakken.

Livet i fengselet – og tida etter - var som henta frå to av romanane til Franz Kafka; ”Prosessen” og ”Metamorphosis”, eller ”Forvandlingen”, som mange kallar den verdskjende romanen.

La meg minna deg på kva bøkene handlar om:

Den første skildrar kva som skjer då ”Josef K.” blir arrestert av politiet, utan at han får vita kva han er sikta for. Han hamnar i nettet til overvakingsstaten som veit alt, og blir sendt gjennom eit absurd rettssystem. Han sloss med skuggar i ein labyrint.

Eg kjenner meg att i hans mareritt.

I ”Forvandlingen” vaknar Greogor Samsa opp som eit kjempestort insekt, kanskje ein kakerlakk. Han blir hata og oversett. Og døyr til slutt.

Eg var i labyrinten som Kafka skildrar: Eg fekk ikkje vita om eg skulle stillast for retten, eller bli sluppen fri. Heller ikkje kva som ville skje med kona mi. Var ho trygg?

Eg kjende på einsemd, redsel og ei slags skam over at så mange hata meg.

Å bli avskydd av framande, er inga god kjensle.

Eg var redd for å bli gal i fengsel. Etter 50 døgn i ei celle trur eg at sjølv det sterkaste mennesket kan mista vettet. Heldigvis fekk eg papir og penn. Endeleg kunne eg teikna igjen. Det hjelpte meg å finne ein psykisk balanse i det surrealistiske kaoset.

Plutseleg var eg som ein karakter i eit Kafka-univers.

Etter 50 dagar blei eg slept fri, og skulle venta på ei rettssak. Sikkerheitspolitiet ville at eg skulle bli informant for dei, men eg ville ikkje bli forrædar.

Dommaren var veldig streng og skulda meg for å ha forstyrra nasjonal sikkerheit med teikninga. Du skal tilbake til fengselet, sa han, utan å gje nokon dato for når det skulle skje.

Telefonen ringde heime. Ofte midt på natta. Orda varierte, men bodskapen var den same: Du skal døy!

Eg skjøna fort at tida var knapp. Eg måtte flykta frå Iran, ta med kona og dra til eit land der vi kunne vera trygge.

I fire og eit halvt år var kona og eg på flukt med falske pass. Vi kryssa mange grenser og opplevde mange nervepirrande identitetskontrollar. Først drog vi til Dubai, sidan til land vi visste det var lett for iranarar å koma inn i; Tyrkia, Malysia, Kina. Det var eit liv i fullstendig limbo, ein tilstand av lamming, både kroppsleg og mentalt.

Kona mi har ofra mykje. Ho har ikkje gjort noko gale. Likevel blei ho med meg.

Kor skulle vi dra?

Kor var vi trygge?

I 2011 kom til Paris. Her har vi budd sidan.

Eg har alltid likt å vera aleine. Men ikkje i fengsel.

Farleg å teikna

Eg skal fortelja meir om korleis livet i Frankrike er, men først vil eg at du skal forstå kor farleg livet til mange teiknarar i verda er:

Du hugsar kanskje då Kurt Westergaard i Jyllandsposten teikna profeten Muhammed med ei bombe i turbanen? Den dag i dag kan han ikkje gå frå heimen utan å vera omgitt av væpna politi.

Teiknarar blir fengsla, tvinga til å gøyma seg, trua med rettssaker og drap. Dei opplever sensur, blir sette i fengsel, forsvinn for aldri å koma tilbake, blir drepne. I januar i 2016 storma to væpna menn inn i kontora til det franske satiremagasinet Charlie Hebdo, og drap åtte journalistar og teiknarar.

Sjølv i Paris, i siviliserte Europa, er teiknarar utrygge.

Ein kollega i Malaysia, kjend som Zunar, er dømt til 43 år i fengsel.

Robert Russell, som leier Cartoonists Rights Network International, har sagt: ”Verda har vakna opp til krafta og påverknaden til teiknarar, diverre gjennom auka vald og drap.”

Styremaktene tar ikkje alltid lett på satire.

Sjølv om internettplattformer og sosiale media bringer teikningar ut til fleire, aukar samstundes risikoen for den som teiknar. Overvaking og jakt på dei er blitt lettare.

Dei som ser teikningane mine, kan hyla og skrika så mykje dei vil, men dei har ingen rett til å drepa meg.

Nokon har sagt, eg huskar ikkje kven, at teikningane mine kryssar grenser, både fysiske og språklege.

Eg har laga ein teikneserieroman som skildrar kva som skjedde frå eg blei fengsla til eg flykta frå Iran. Der fortel eg om den psykologiske torturen eg blei utsett for, og alle avhøyra der eg blei skulda for alt mogleg, frå å ha fått pengar av utlendingar til å ville skapa politisk kaos i landet.

Eg brukar svart humor – og sjølvsagt mange kakerlakkar.

Boka skal illustrera den vanskelege og ofte absurde, tragikomiske situasjonen intellektuelle i Iran lever i.

Då eg teikna og skreiv, var det terapi. Ein måte å bli kvitt minna på.

Kafka er ein referanse. Rett nok er ikkje mitt mareritt så bisart som når romanfiguren plutseleg blir til ein kakerlakk. Men også i mitt liv er det humor, tragedie, absurditet, frykt, tvil – og ein draum om fridom.

Eg, ein rasist?

Ein dag vakna eg opp og var kriminell. Ein rasist som stempla ein etnisk minoritet som kakerlakkar.

I det eine sekundet var eg ein populær teiknar og respektert kunstnar.

I det neste; fange.

Så flyktning.

Nå ein folkefiende.

Sidan har eg kjempa hardt for å behalde identiteten som menneske, som intellektuell, som fri mann.

I sjølvbiografien har eg ikkje framstilt meg som sjølv som ein sterk og roleg mann som takla fengselslivet. Eg var redd, engsteleg. Nokre dagar gråt eg hysterisk.

Eg såg opp på månen gjennom eit lite vindauge i taket, og tenkte at den same månen også lyser for nokon som er fri. Det fekk meg til å kjenna sterkare på eit ansvar for å seia noko for dei politiske fangane, dei som lider.

Sjølv blei eg aldri slått, eller torturert. Men eg fekk falskt namn, slik at ingen skulle vita kven eg var. Fengselsleiinga var redd for at eg skulle bli drepen dersom andre fangar visste kven eg var.

Ofte får eg spørsmål om eg ikkje kjenner skuld for at 19 menneske blei skutt og drepne i opptøyane over teikninga mi. Det er vanskeleg å svare på.

Eg laga ei humoristisk barneteikning som ikkje var meint å provosera nokon. Resultatet var at menneske blei drepne. Eg vil aldri kunne sletta ut det som skjedde, men må læra å leva med det. Drapa var ikkje eg ansvarleg for, ikkje på nokon måte. Hadde eg hatt som mål å provosera, eller tråkka på nokon, ville eg nok kjend på skuld.

Det som gjorde det ekstra vanskeleg for tyrkarane i Iran å godta teikninga, var at magasinet var eigd av styresmaktene. Dermed trudde folkegruppa at dette var ei offentleg fornærming.

Dei oversåg all kritikk eg tidlegare hadde retta mot regimet.

Er eg trygg i Paris? Nei.

Aldri trygg

Er eg trygg i Paris?

Nei.

Teiknarar er ikkje trygge nokon plass. Eg veit korleis fundamentalistar og ekstremistar tenkjer. Og dei finst over alt. Dei er folk som ikkje tåler humor eller kritikk, og som svarer med våpen. Midt i Europa, i hjartet av demokratiet og fridomen, kan du bli drepen fordi du gjer jobben din.

Men eg har ikkje noko val. Eg må forsetja å teikna, sjølv om det gjer menneske sinte, triste og skuffa. Dette er den einaste jobben eg kan - og som eg elskar. Eg er ingen modig fyr, og gjer dette med mykje frykt.

Ein vanleg dag i Paris er temmeleg keisam. Eg sit mest i soverommet og jobbar. Mentalt er eg i Iran. På spøk seier eg at eg er innbyggjar i internettland i staden for Frankrike. Eg startar morgonen med å ha kontakt med vener, og les meg opp på kva som skjer i verda, særleg i Iran. Når eg har ein idé, startar eg å teikna. Nesten kvar einaste dag legg eg ei ny teikning ut på internett. Resten av dagen jobbar eg med grafiske noveller.

Kona og eg går ofte på kino om ettermiddagen. Går me på bar for å eta, dukkar alltid same tanken opp i hovudet: I denne augneblinken sit nokon i fengsel i Iran.

Dagens president er moderat, men i forhold til dei som har vore før han, skal det ikkje mykje til. Han har aldri gitt nokon garanti for å styrkja menneskerettane.

Resten av familien min bur framleis i Iran. Dei har så langt ikkje blitt trakasserte av styresmaktene for teikningane mine. Men når eg blir truga på livet, blir alltid mor mi oppskaka.

Å vera i Paris og teikna om Iran er lettare enn om eg budde i Teheran, men mitt store problem er sjølvsensur. Etter å ha retta meg etter reglar i 15 år, er dei ein del av meg. Eg teiknar til dømes ikkje om tema som religion og homoseksualitet.

Sjølv om eg forsøker å konfrontera min eigen feighet, er den mentale sperra ikkje lett å bli kvitt. Eg har levd med ho så lenge.

Eg håper teikningane mine på internett når innbyggjarar i Iran. Sjølv om styresmaktene forbyr aviser, kontrollerer fjernsyn, sensurerer bøker og filmar, filtrerer og blokkerer opposisjonelle nettstadar og angrip studentrørsler, er det likevel litt fridom.

Regimet går heilt systematisk og openlyst laus på arbeidet mitt. Kor mange som ser teikningane anar eg ikkje, men håpar det er nokre sjeler. Dei fleste ser dei nok på nyheitsstadane som kritiske, eksil-iranarar står bak.

Grensene

Det er to grenser som teiknarar i Iran må forholda seg til:

Den offisielle: Du har ikkje lov til å skildra religiøse tema og offentlege tenestemenn eller kritisera nasjonens leiar.

Den uoffisielle: Denne er vag og heile tida skiftande. Ein kvar ny politisk situasjon kan føre til nye tabu. Det krev til dømes mot å bruka fargen grøn, det blir tolka som støtte til grupper som vil ha meir demokrati.

Eg forsøker å bruka potensialet i mi uttrykksform. Forma har rammer, teikningar og snakkebobler, dei gjer eg eit ærleg forsøk på å bruka.

Mitt mål er å få folk til å tenkja. Eg forsøker difor å vera trufast mot mine meiningar og ærleg mot meg sjølv.

I ei teikning portretterte eg fanatikarar som kastar steinar dei tok frå sine eigne apatiske sjeler, så til slutt tømte dei seg sjølv. Eg teiknar leiarar som er besett av atomvåpen. Korleis sanksjonar rammer vanlege menneske. Kor lite som skal til for å bli ein politisk fange.

Nokre gonger tenkjer eg at det ville vore betre, meir behageleg å tidd stille. Men teier du, godkjenner du å gravleggja levande opposisjonelle i deira celler. Menneske som snur seg bort, er også skuldige.

Som teiknar må eg ta sjansar, dersom eg skal kunne kalla meg ein kunstnar. Eg må våga å vera kritisk. Å kritisere makteliten er lett, det er mykje vanskelegare å kritisera folket. Dei blir skuffa. Angrip deg. Fans vender deg ryggen.

Du blir stilt overfor valet om å ha mange tilhengjarar, eller fortelja det du meiner er sanninga. Nokre gonger står valet mellom om å vera feiging eller helt. Mellom å glatta over eller vera ærleg. Å vera ærleg er best, men kan vera svært vanskeleg.

Å vera teiknar er som å vera fallskjermhoppar: Du hoppar ut av flyet med stor angst. Men dette er min jobb og min kjærleik, så eg hoppar og håpar eg landar trygt. Eg voner teikningane òg kan gi ei kjensle av håp.

Det er ingen tvil om at den noverande iranske, politiske situasjonen til dels skuldast måten iranarane er blitt oppdratt. Frå vi er heilt små, blir vi lært til å ignorera våre rettar, til å sitja stille. Eg elskar å teikna for barn. Eg likar å få dei til å føle seg trygge og fortelja dei at det å protestera og ikkje ta imot ordre ofte er det einaste rette å gjera.

Humoristiske og satiriske teikningar rammer stort sett dei med stort ego.

To spørsmål eg ofte får – og som er vanskeleg å svara på – er desse:

Vil du dra tilbake til Iran?

Kva svarer eg på det?

At eg ikkje kan tenkja på at ein dag vil eg kanskje kunne gå i gatene i Teheran, som fri mann. For livet mitt er her og nå. Kven reiser frå heimlandet sitt frivillig? Ingen. Men tenkjer eg for mykje på at den iranske grensa vil opna seg for slike som meg, ja, då blir eg galen.

Det andre spørsmålet er: Er du ein helt, sidan du har fått pris for ditt mot som teiknar?

Då svarar eg at det er ein stor misforståing. Eg er ein kujon. Eit kvardagsmenneske. Redd for å bli drepen av tankelause folk. Men aldri har eg vurdert å gi opp.

Mor mi lever i stadig angst for at nokon skal avretta meg, så eg trøystar henne og seiar at det ikkje vil skje. Dei vil ikkje få tak i meg, mor.

Eg veit jo det er løgn. Men eg kan ikkje tenkja på det. Då vil fanatikarane vinna.

Ingen av oss har styring over lagnaden vår.

Slik sett lever me alle i eit Kafka-univers.

Teheran

– Eg er berre ein teiknar, ingen politikar.

Davoud A. Mouness er ein av Irans mest kjende teiknarar. Han brukar konsekvent kunstnarnamnet Arvin, også privat. Han sit på ein barkrakk i det som var Mana sin stamkafé i Teheran og snakkar varmt om venen som flykta. Høgt oppe på den eine veggen heng, i glas og ramme, ei teikning av Mana. Som eit minne om han som ein gong var her.

Her fann den litt sjenerte Mana kjærleiken. Eigaren av kafeen kan hugsa då det skjedde og kvar Mana sat da han helsa på kvinna som sidan skulle gifta seg med han - og flykta med han gjennom fleire land. Det tronge lokalet har i mange år vore ein kulturell smeltedigel der forfattarar, teiknarar, studentar, kunstnarar og intellektuelle har møttest for å diskutera og krangla. Ein fristad der dei kunne snakka rimeleg ope og fritt, utan å vera redd for at det dei sa blei rapport til sikkerheitspolitiet og kunne enda med lange fengselsstraffer. I Iran må ein tenkja seg godt om kva ein seier, kor ein er og kven som lyttar. Fridommen til å ytra seg er mykje mindre enn i demokratiske land.

– Som teiknar har eg offisielt ingen fridom. Eg må halda meg innanfor grensene. Sjølvsagt kan eg publisera teikningar som eg veit vil provosera, men då vil eg hamna i fengsel. Så kva gjer eg? Eg lagar teikningar, men viser dei ikkje til andre. Slik sett har eg to kunstnariske uttrykk; teikningane som det iranske folket får sjå, og dei som aldri kjem ut av heimen, seier Arvin.

Det er mange usynlege grenser i Iran. Dei blir kalla ”dei røde grensene”. Og dei finst i ulike livssituasjonar, i alle samfunnslag, i det folk seier og gjer, heile livet. Ingen veit heilt kvar grensene går, men dei aller fleste får ei vag kjensle når dei kjem for nær. Mana kryssa denne grensa, utan at han sjølv visste det. Arvin gjorde det også ein gong. Han var 17 år, politisk aktiv, protesterte høglydt, laga teikningar som provoserte. Avisa han jobba i blei lagd ned, og sjølv blei han dømd til to års fengsel, men slapp å sona -fordi han laug og sa han var 15 år og dermed mindreårig.

– Eg blei kjendis. Politiske miljø sloss om meg, alle ville ha meg med på laget. Reformistane ropa: ”Han er vår”. Det same gjorde dei konservative. Men eg er ein verdsborgar, ein outsider, ikkje ein teiknar som støttar ei bestemt gruppe, eller berre eitt samfunnssyn.

Han heldt fram med å teikna, sjølv om han blei skremd av kor streng dommaren var med han. Men han blei meir forsiktig, og dreiv heile tida streng sjølvsensur. Han er vag og tilbakehalden med kva han kommenterer og kritiserer, og er aldri direkte i noko han uttrykkjar. Han veit kva for nokre motiv som Departementet for kultur og rettleiing vil slå hardt ned på. Derfor brukar han heller metaforar, slik at han unngår å hamna i farlege situasjonar.

– Teikningane mine har same kunstnariske uttrykk som dikt. Dei skal ikkje berre gi meining i dag, men alle dagar.

På spørsmål om han trur Mana visste at den eine teikneruta hans ville føra til blodige demonstrasjonar, og at han sjølv blei kasta i fengsel, tenkjer Arvin seg lenge om. Han tek et djupt drag av sigaretten, stryk handa over det rufsete håret, famlar litt etter dei rette orda, for han er utvilsamt redd for å seia noko galt.

– Mana var berre uheldig. Han var eit offer. Men då han blei fengsla, lærte vi andre teiknarane om ei ny, rød grense. Å balansera på denne stramme lina mellom kva som er lovlege og ulovlege ytringar er risikosport for eventyrlystne menneske.

Mana flykta. No sit han i Paris og lagar teikningar om Iran. Han kommenterer det som skjer i samfunnet, han kritiserer konservative politikarar, han har aldri vore så nådelaus i sine angrep på dei han meiner held folket nede. Men dei fleste iranarar ser ikkje kunsten hans. Den er sensurert bort frå internett av styresmaktene. Berre nokre få klarar å snika seg rundt sensuren.

Likevel er han ein kjendis i heimlandet han drog frå for mange år sidan.

Men Arvin blir. Eller?

Ayatollah Khomeini følgjer strengt med, 28 år etter sin død.

Myter og sanning

Du veit flyet snart skal landa på Imam Khomeini international Airport, rett vest for Teheran, når du ser dei kvinnelege passasjerane dekka til håret med sjal. For dette er landet der kvinner ikkje må visa heile håret, eller bar hud offentleg. Dei skal ha vide og tekkelege klede. Menn skal ikkje gå i shorts, og ikkje ha for mange skjorteknappar lause.

Det såkalla ”Hijab-politiet”, som lurer på gatehjørne og på stadar der mange er samla, slår særleg hardt ned på kvinner frå Iran. Ofte blir dei tatt rett til fengselet. Utlendingar slepp som regel unna etter hissige formaningar og moralsk fordømming. Sjølv om stadig fleire kvinner har utvikla ein fascinerande teknikk i å sleppa sjalet langt bak på håret, utan at det fell heilt ned. Dei utfordrar grenser, noko regimet ikkje ser på med blide augo.

Iran er på mange måtar mannen si verd. Sjølv om kvinner har høgare utdanning, er meir sosialt engasjert, er det menn som har dei fleste viktigaste jobbane. Kvinner kan heller ikkje bli president.

Men Iran er ikkje lenger ein internasjonalt fordømd nasjon. Turistane flokkar til landet etter at Iran for to år sidan blei samde om ein atomavtale med Kina, USA, Russland, Storbritannia, Tyskland og Frankrike. I den grensesprengande avtalen godtok Iran å ta ned sitt atomprogram mot at vestlege sanksjonar mot landet blei oppheva. Men med avgrensingar i forhold til militær, terrorisme og menneskerettar.

Iran, som har verdas fjerde største oljereservar, og den nest største økonomien i Midtausten, kan nå selja det svarte gullet internasjonalt. Sanksjonane skal, ifølgje BBC, ha kosta Iran 160 milliardar dollar. Ikkje rart at president Hassan Rouhani utbraut då avtalen var på plass:

- Eg vil takka Gud for denne velsigninga og bøyer meg ærbødig for nasjonens store tålmod.

Det har vore tøffe år for eit land som heilt fram til slutten av 1970-talet var berømt for sin prangande dekananse og vestlege livsstil. Sjahen, som styrte landet med ei jernhand i ein silkehanske, hadde gode relasjonar med USA og Europa, han gav kvinner stemmerett, det var stor fridom og mykje rikdom. Men ikkje for alle: Halvparten av innbyggjarane levde under fattigdomsgrensa, annleis tenkjande blei fengsla.

Den siste festen

For å feira det persiske imperiets 2500-årsjubileum bestemte sjahen seg for å arrangera den ”største fest på jorda” ved Persepolis sine antikke ruinar. Det var ein provokasjon for mykje for folket. Revolusjonen spreidde seg lynraskt. Den amerikanske ambassaden blei storma, dei tilsette heldt som gislar i 444 dagar. Og Ayatollah Ruhollah Khomeini, Shia-imanen som levde i eksil i Paris, og som meinte at USA var ”Den store satan”, og sjahen hans trufaste djevel, blei Iran sin øvste leiar. Han innførde eit strengt religiøst regime, og Den Islamske Republikk Iran var fødd.

Teheran er ein hektisk by, særleg når tusenvis er på veg til pulserande og fargerike basarar.

Det likte vesten dårleg. USA starta sanksjonar for 38 år sidan, FN følgde etter. Landet blei raskt isolert frå resten av verda. Bankane blei utstengde frå det internasjonale pengeoverføringssystemet, og det blei forbod mot import mot varer frå Iran. Valutaen blei massivt devaluert. Framleis kan ein ikkje bruka utanlandske kredittkort i landet.

Tusenvis av menneske kjem til marknaden tidleg om morgonen.

Sjølv om grensene er opna litt opp til omverda, og landet har hatt presidentar som har vore bitte litt meir liberale, vågar ingen å utfordra den strenge, uforsonlege religiøse arva etter Khomeini.

Alle syndene

For lista over kva ein ikkje kan gjera er framleis lang:

Kyssing er ikkje tillate offentleg.

Både homofili og transseksualitet er ei synd, hevdar styremaktene.

Men homofile – i motsetnad til transseksuelle – kan ikkje kurerast. Derfor er det strenge straffer for å praktisera legninga, i verste fall dødsstraff.

Alkohol, narkotika og pornografi er også forbode. Det same er seksuelle forhold mellom ugifte.

Det er ikkje lov til å fotografera politistasjonar og dei fleste offentlege bygningane. Det er grovt lovbrot å ta bilete av dei mange veggmaleria av revolusjonen sine døde heltar – særleg Ayatollah Khomeini.

Det er ei kniving mellom dei som vil dra landet i meir konservativ retning, og dei som ynskjer eit meir liberalt samfunn og opning mot Vesten. President Hassan Rouhani blir rekna for å vera meir moderat enn forgjengaren. Begge sidene brukar eit kvart høve til å kritisera motstandaren. Eitt døme på korleis det kan skje:

Å ha operert nasen aukar den sosiale statusen i mange samfunnslag.

Kirurgane i Iran er blant verdas fremste på plastisk operasjonar. Unge kvinner valfartar til landet for å fiksa på utsjånaden. Kritikken flauma mot presidenten då ei amerikansk pornostjerne kom for å fylla opp kroppen med meir silikon. Det blei heldt fram som nok eit eksempel på djupt moralsk forfall i samfunnet, og dei konservative åtvara om faren med å støtta ei meir liberal samfunnsreform.

I Iran er mykje forbode, men alt lov. Så lenge ingen ser kva du gjer. Eller veit om det. For det finst eit Iran bak lukka dører: Her er ville festar til langt på natt med 20 bikinikledde kvinner, sjølv om det offisielt ikkje finst ein einaste nattklubb i landet. Alkohol som blir skjenka frå ein plastpose under restaurantbordet. Tilfeldig og kortvarig sex mellom ungdommar. Og klinikkar som kan setja inn ny, falsk jomfruhinne når jenter skal gifta seg.

Kvinner delar svimlande utsikt, munter samtale - og ein joint.

Og når kveldsmørket sig nedover fjellsidene som omkransar hovudstaden Teheran, sit tre unge jenter på ein høgde og delar svimlande utsikt – og ein joint. Utan at nokre av dei mange som vandrar forbi ser ut til å reagera.

– Den frie byen i det ikkje frie Iran er Teheran. Mykje skjer under overflata, fortel ein ung mann. Han sit med vener i ein kafé. Røyken frå vatnpiper ligg tett, og luktar melon, eple, fersken. Eit skilt på veggen fortel at her får ikkje ”prostituerte og kvinner” oppvarting. Ved nabobordet sit likevel to unge jenter innhylla i røyken frå pipa dei deler på.

Meir konservative kvinner kler seg i heildekkande svart.

Men sjølv om her er litt fridom ute i det offentlege rom, har han størst spelerom bak lukka dørar. Der fell sjalet og håret flaumar fritt. Ute er det for mange som passar på; politi, religiøse leiarar, konservative grupper. Derfor er folk forsiktige med kva dei deler høgt med menneske dei ikkje kjenner godt, eller på sosiale medium. Som ei kvinne seier det:

– Eg tenkjer meg godt om kva eg seier på jobb. Eg held dei fleste meiningane for meg sjølv. Eg vil heller vera for forsiktig enn koma i fengsel. Vi iranarar er svært flinke til å berre antyda, slik at våre næraste straks skjønar kva me snakkar om. Dermed har me utvikla eit eige språk som ingen på utsida kan trengja inn i, sjølv om me skulle kritisera presidenten eller religiøse leiarar. Me kallar det kunsten å overleva.

For framleis blir fengsla fylt opp med menneske som ikkje har gjort anna gale enn å seia meininga si. Eller dei har skrive noko på sosiale medium som styresmaktene ikkje likar. Ein kvinneleg poet skreiv om kva ho meinte var gale i Iran. Ho er framleis fengsla.

Ein mann, all makt

Noko av det verste ein kan gjera er å gå til verbale og skriftlege angrep på dei religiøse leiarane. Sjølv om det er fritt val på presidenten, så er den andelege leiaren som har siste ordet i alle saker. Statsoverhovudet er vald på livstid, og har full kontroll over rettsapparatet, politiet, hæren og media. Han bestemmer i praksis politikken både i og utanfor Iran. Har presidenten eller parlamentet gjort eit vedtak som han mislikar, så underkjenner han det berre.

Og om det politiske systemet allereie ikkje er komplisert nok å halda oversikt over, i kulissane spøker fleire maktsentra: Voktarrådet som passar på at alle parlamentariske vedtak ikkje bryt med Islam, og Revolusjonsgarden som sidan 1979 har forsvart revolusjonen.

I eit land som praktiserer pisking, amputasjon og dødsstraff for einskilde lovbrot, er det kanskje ikkje så rart at innbyggjarane ser seg godt om for å sjå kven som lyttar før vågar å seia meininga si.

Aviser, radio og fjernsyn er underlagt streng statleg kontroll. Parabol for å ta ned utanlandske satellittkanalar er ulovleg, men nesten alle hus har det. Politiet går frå tid til anna frå tak til tak, og kastar ned parabolar dei kjem til.

Den offentlege staden med mest ytringsfridom er på sosiale medium, slik som meldingskanalen Telegram. Over halvparten av innbyggjarane brukar den tenesta til å kommunisera med kvarandre. Facebook og Twitter er sensurerte og filtrerte, sjølv om politiske leiarar brukar særleg sistnemnde og Instagram. Utanlandske nettaviser er underlagt ein sensur som blokkerar einskilde søk. Nokre av dei kan vera heilt uskuldige, og har korkje med Iran, politikk, porno eller islam å gjera.

Mange unge som trur på ei meir demokratisk utvikling, meiner at regimet blir underminert gjennom aktiv bruk av sosiale medium.

Kva er så Iran? Eit diktatur? Ein stokk konservativ, religiøs stat? Eller?

– Iran er semiautoritært, og semidemokratisk. Så vil du sikkert spørja kva som er skilnaden mellom dei to. Det er tankesettet. Det er umogleg å spå kva for ein retning landet vil bevega seg politisk. Liberale krefter sloss mot konservative. Militæret er ein sterk og skummel maktfaktor. Eg er likevel optimist.

Stemma tilhøyrar ein ung mann. Som så mange andre som vil fortelja besøkande korleis det er å leva i Iran, er han også redd for kva som vil skje med han om ansiktet eller namnet blir kjend for styresmaktene. Han skal trass alt bu der vidare, utlendingane kan berre dra.

Og plutseleg dukkar Trump opp på tv-skjermen i Teheran. Presidenten har kritisert Iran kraftig, og oppfordra til boikott av landet.

– Det skjer små ting som gir grunn til optimisme: Økonomien veks. Byggjekranene strekkjer seg utålmodig over byen. Nye hotell skyt i været. Turismen aukar kraftig. Dei tusenvis som kjem, er med på å flytta våre grenser. Dei viser meir hud, kvinnene skyv sjalet lenger bak. Dei snakkar friare om kva dei ikkje likar med samfunnet vårt. Og noko har skjedd med oss også: For 15 år sidan ville ingen snakka fritt på ein fest. Nå gjer nesten alle det. Å protestera offentleg er ikkje lov, men ein kan samla folk for å diskutera, til dømes ved universiteta eller kafeane. Takhøgda for å ytra seg er større og redsla for dei røde linjene mindre i Teheran enn i småbyane, kor innbyggjarane ofte er meir konservative og religiøse. Heldigvis er reformkreftane blitt sterkare og snakkar høgare, men korleis utviklinga blir avheng av kva for nokre politikarar me vel, seier mannen.

Drar du til byen Qom, eit par timars køyretur frå Teheran, er det som å reisa attende i tida: I dette strengt religiøse samfunnet har alle kvinnene dekkja seg meir til enn det som er vanleg i Teheran.

Den strengt religiøse byen Qom, med den mektige helligdomen Hazrat-e Masumeh.

Hit valfartar tusenvis av muslimske pilegrimar for å besøka den heilage Jamkaranmo-moskeen. Her er ein lærestad for religiøse.

– Islam er, og har alltid vore, ein politisk religion. Den religiøse true og dei religiøse verdiane ligg i botn både for det iranske samfunnet og grunnlova, seier Mansour Mirahmadi.

Han har doktorgrad i statsvitskap, er professor ved Universitetet i Teheran, men tek imot oss ved eit religiøst senter i Qom, der han også arbeider. Han er ein høgt respektert akademikar og religiøs intellektuell, og fortel korleis utviklinga i Iran ser ut frå ein konservativ ståstad. Mirahmadi trur ikkje det iranske samfunnet vil endra seg fundamentalt når den enorme ungdomsgenerasjonen tek over, rett og slett fordi han ikkje meiner det er eit stort generasjonsgap i landet.

Mirahmadi trur utviklinga i Iran framover blant anna heng saman med kva som skjer internasjonalt. For sjølv om det dei siste åra har vore reformer og forsiktig opning mot Vesten, er dei reformvennlege og dei konservative usamde om den internasjonale politikken.

– Internasjonale kontaktar er ein sjanse. Men handtert feil, kan dei i staden bli truslar. Ein del av den konservative kritikken mot dei som styrer nå, og som har forhandla fram atomavtalen, er at ein ikkje kan stola på amerikanarane. At Iran må stola meir på seg sjølv, seier professoren.

Mansour Mirahmadi er professor i statsvitskap. Han trur utviklinga i Iran delvis kjem an på kva som skjer på det internasjonale området framover.

Kva gjer Trump?

Håpet om ei betre framtid og meir kontakt med den vestlege verda er svært skjørt. Det er ikkje lenger enkelt å vita kven som er den ”store satan” i hengemyra av grove skuldingar og bitre fiendebilete: President Trump har karakterisert atomavtalen som letta på sanksjonane mot Iran som ”den verste nokon sinne forhandla fram”. Og på den andre sida er den iranske presidenten som har sagt at han er lojal til avtalen, for dagen etter å understreka at han meinte avtalen si ånd. USA følgde opp med å understreka at ”kvar enn du ser trøbbel i regionen, finn du Iran”. Det knyter seg stor spenning til om USA vil, slik Trump ynskjer, få resten av verda med på full boikott av landet.

Og mens storpolitikken er ei retorisk slagmark der ein ikkje alltid veit kven som er det gode sin fiende eller ven, held innbyggjarane på med sine liv. Dei har ikkje noko val.

Å la håret flomma slik offentleg er streng forbode, men denne kvinna gjer det, i ei baktrapp på eit hotell. Men berre i nokre minuttar.

– For å kunna leva her må du lukka augo for det negative. Du må heller tenkja på alt som er bra. Samfunnet er ikkje svart-kvitt, dårleg eller bra, demokrati eller diktatur. Heilskapen er mykje meir nyansert. Samfunnet ser nok verre ut frå utsida. Vi som bur her må sjå – eller skapa – dei lyse sidene av Iran.

Ho er ein slektning av teiknaren Mana, han som valde å flykta. Sjølv har ho ikkje planar om å reisa frå heimlandet. Ho held fram eit godt helsevesen og utdanningssystem, låg kriminalitet – og familien – som viktige grunnar til å bli. Og det er eit spanande, vibrerande miljø å vera ung i: Av landets nær 80 millionar menneske er 60 prosent under 30 år.

Teheran nemner ho ikkje som ein grunn til å bli: Byen er kaotisk, skitten, lite sjarmerande, gloheit, trafikken ein evigvarande kork.

Pause frå lesinga ved den populære Tabiat-brua.

Folk drar på tur til parkar, på ski i fjellkjeden Alborz, eller dei ruslar langs elva Darband, der restaurantar og kafear ligg tett som perler på ei snor. Og når kvelden kjem og lysa på den arkitektonisk dristige Tabiat-brua spelar opp i alle regnbogens fargar, tar unge og gamle selfiar av kvarandre med motorvegen og byen som bakgrunn.

Nazanin Zahra skatar. Det er ikkje populært, for slik skal ikkje jenter gjera.

Men ikkje langt frå brua, utspelar det seg ei uvanleg kvardagshending: Rockemusikk flerrar stilla med heftige bassdunk. Og på skatebanen er det ikkje dei akrobatiske krumspringa til gutane som liker å visa seg fram som samlar publikum, men Nazanin Zahra. 14-åringen er noko så uvanleg som ei jente som skatar. Venene ristar på hovudet og seier ho er galen. For jenter skal ikkje susa rundt på rulleskøyter. Det er berre for gutar.

– Gutane ertar meg, og seier stygge ting til meg. Derfor held eg meg unna dei fleste. Men nokre av dei er greie.

Mora er heller ikkje så begeistra. Men Nazanin har halde på i fem år, og har ingen planar om å gi seg.

– Eg elskar farten. Eg er fri. Eg kan fly.

Dei som blir

Mana sit i Paris. Teheran er berre nokre flytimar unna. Han vil ikkje spå om han nokon gong kan reisa attende til Iran. Livet hans er i Paris, ingen annan plass. Kva nyttar det vel å drøyma om noko som truleg aldri blir røynsle?

I Iran bur mora og nokre få slektningar. Jenta som er i familie med han, seier at dei saknar han, men at dei ville han skulle dra. Hadde han blitt, ville han blitt sperra inne. Lenge.

– Mana er ikkje død, men me mista han for alltid, seier ho.

Kven drar – og kven blir? Korleis ta dette rette valet?

På stamkaféen i Teheran heng ei teikning av Mana Neyestani.

Venen Arvin blir i Iran. Han vil teikna, han vil utfordra den røde grensa som går mellom kva som er akseptert av regimet og kva som er ulovleg. Men han vil forsøka å halda seg på rett side av streken. For kva nytte kan han gjera i fengsel?

Men så er det denne draumen som gneg i han, som han har hatt heilt sidan han var ung.

– Eg har alltid leita etter ein måte å koma ut av Iran på. Då eg var yngre, hadde eg ikkje pass sidan eg ikkje hadde vore i militæret. Og så blei eg forelska.

- Men du kan vel dra nå, om du vil?

– Alle har ulike grunnar for å bli eller dra, har me ikkje? Nokon elskar landet sitt, og vil bli her for å endra det til noko betre. Eg er optimist, eg må vera det for å kunna bu her. Det skjer noko positivt med Iran. Men me må vera tålmodige. Svært tålmodige.

Publisert:

Forbudte stemmer

  1. Er prisen for å ytringsfridom å enten flykta eller bli arrestert?

  2. Forbudte stemmer

  3. Forbudte stemmer: Ein kakerlakk endra livet til Mana. Fordi han teikna den

  4. Mysteriet i Colombo

  5. Trudde dei skulle skyta han og dumpa han i ei grøft

  6. Høyr podkasten «Forbudte stemmer»

  1. Forbudte stemmer
  2. Teheran
  3. Iran
  4. Islam
  5. Humor

Mest lest

  1. – Hvis man kan holde seg innendørs frem til søndag formiddag er det best

  2. Ståle Kyllingstad tar nytt grep, nå i fabrikken på Jæren som blant annet laget utemøbler for New York

  3. Slik «ranet» Kina et av verdens fattigste land

  4. Aftenblad-journalisten har testet positivt på korona. Hva skal nærkontaktene gjøre?