Den historiske Muhammad

Livet til islams profet er omstridt mellom truande og motstandarar. Men kor mye veit vi om Muhammad? Må vi skille mellom den historiske Muhammad og dei truandes Muhammad?

Publisert: Publisert:

"Vi har ei einaste skriftlig kjelde som er frå samtida, Koranen, men den fortel lite direkte om profetens eige liv," skriv Knut S. Vikør. Foto: Scanpix

  • Knut S. Vikør
    Professor ved Universitetet i Bergen, forskar på Midtausten og Afrika

Knut S. Vikør.jpg

Fem siste i Livssyn-serien:

PÅ 1850-TALET skreiv orientalisten Ernst Renan at av alle dei store religionsbyggarane er det berre Muhammad som står klart i historias lys. I dei muslimske kjeldene kunne ein finne alt, frå detaljane i hans dagligliv til krigstoktene og profetgjerninga. Det var ikkje utan grunn, for profeten var mønster for dei truande, så alt måtte klarleggas. Men det var ikkje lenge etter Renans tid at vestlige historikarar begynte å stille spørsmål ved denne til synes så kjente historia, og det så klare lyset vart meir og meir svakt ettersom historiekritikken tok til. Til slutt var det noen spurte om Muhammad i det heile tatt hadde levd.

Rammeforteljinga er så vidt open at det er rom for begge, både den milde og den handlekraftige.

Det hadde han nok, vi veit frå samtidige greske kjelder at ein Muhammad som sa seg vere Guds sendebod, hadde reist seg i Arabia. Men det er også omlag det einaste vi veit frå ikkje-muslimske kjelder. All vår kunnskap elles kjem frå muslimanes eigne kjelder, frå truande som rekna Muhammad som sann profet og positiv modell. Det reiser noen spørsmål: Kor sanne kan da desse historiene vere? I kor stor grad er dei skjønnmåla for å beskrive eit perfekt menneske?

DET PÅFALLANDE VED HISTORIENE om Muhammad er jo at, sett med våre auge, så er det slett ikkje berre sympatiske trekk som stig fram i kjeldene. Muhammad var både religiøs profet og leiar i krig, og som krigar kunne han bruke hardhendte middel – mest berømt er drapa på ein jødisk stamme som hadde stått mot han i Medina – men dei fortel også om ein pragmatikar som kunne slutte fred og gløyme gammal motstand når det høvde seg slik. Så korleis var han eigentlig, blodig krigsherre eller mild reformator?

FOR EIN HISTORIKAR er første bod å vurdere dei kjeldene vi har, og vi vil helst ha fleire uavhengige og skriftlige kjelder frå samtida. Det har vi ikkje her. Vi har ei einaste skriftlig kjelde som er frå samtida, Koranen, men den fortel lite direkte om profetens eige liv. Alle andre kjelder vart forfatta i ettertid, truleg frå rundt to hundreår etter hendingane; og dei avskriftene vi har av dei er ennå yngre.

Vi kan ikkje stole på detaljane om kva som skjedde eller om motiva for handlingane, dei kan vere forma av ettertidas ideal om korleis rett handlemåte var.

Ein del historietekster seier seg å bygge på eldre skriftlige eller munnlege originalar, kanskje frå seint 700-tal, altså vel eit hundreår i ettertid. Men mange er trulig det vi kallar organiske, det vil si levande tekster. I overgangen frå munnleg til skriftleg form var tekstene flytande i form, grunnteksten vart raffinert, redigert og omarbeidd utifrå behova i samtida. Om ein kritikar angreip ei tekst, kunne formidlaren legge inn argument eller nye element som bygde opp under det den opphavlige forfattaren sikkert meinte. Denne flytande overgangsfasen varte kanskje fram til seint 800-tal eller tidlig 900-tal, då tekstene fekk den faste skriftforma vi har i dag. Det er altså først da vi kan rekne dei som sikker i form, fram til da kan dei ulike kjeldene godt ha lånt og blitt påverka av kvarandre.

TO HUNDREÅR ER LANG TID i historievitskapen, det er som om vi nå skulle skrive ned historia om 1814 berre bygd på munnlege overleveringar frå etterkommarane til dei som deltok på Eidsvoll. Likevel treng vi ikkje avskrive desse kjeldene. Det som hjelper oss, er at alt om Profeten var så viktig for dei truande. Så mange hugsa og fortalte vidare det dei hadde opplevd, at det førte til ei enorm mengde forteljingar om hendingane. Det aller meste av dette er forsvunne, men det er så mye att at vi kan seie at hovudtrekka i historia ikkje kan vere oppspinn. Det ville vere ein umuleg stor konspirasjon om alle datidas muslimar frå Spania til India samdest i å lyge om det alle visste noe om.

Derimot kan vi ikkje stole på detaljane om kva som skjedde eller om motiva for handlingane, dei kan vere forma av ettertidas ideal om korleis rett handlemåte var. Her må vi ofte bruke vår eiga tolking, kva er det som truleg har skjedd, for å nærme oss ein historisk Muhammad.

FOR DEI TRUANDE er Muhammad ikkje berre ein historisk person, men også idealet av den gode mennesket og den gode muslimen. Derfor vil deira tolking fokusere på det som dei meiner er godt og rett. Slik kan vi godt seie at dei fokuserer på den normative Muhammad, det som peiker fram mot slik muslimane også i dag bør handle. Dette er ikkje uvanlig for religionsstiftarar, som for andre ideal-menneske: dersom vi, slik som middelalderens historikarar, ser på krigarhøvdingen som eit ideal, så gjer vi tolkinga krigersk. Om vi vil ha ein mild religion, så trekker vi fram alt det gode og mjuke. Rammeforteljinga, det vi kan rekne som sikkert sant, er så vidt open at det er rom for begge, både den milde og den handlekraftige.

Derfor kan ikkje heller faghistorikaren gi noen fasit om den historiske personen, om han var blodig eller vennlig, og forlange at den truande enten må vedkjenne seg historikarens Muhammad eller ta avstand frå han og dermed frå si tru.

Publisert: