Sandnes eit bustadpolitisk førebilete

Sandnes kommune peikar seg ut som den mest aktive storbykommunen i Noreg når det gjeld å jobba for rimelegare bustadar til folk flest. Stavanger lukkast ikkje like godt.

Publisert: Publisert:

For to år sidan flytta sambuarane Ingrid Bratseth og William Gilje Gjedrem inn i nytt hus på Brattebø Gård i Sandnes. Feltet var lagt til rette for billege bustadar gjennom det kommunale Sandnes Tomteselskap, ein gjennomført politikk som skil Sandnes frå andre store bykommunar i landet. Jon Ingemundsen

Tore Syvert Haga

Tore Syvert Haga.jpg

BUSTADPRISANE I PRESSOMRÅDE, som Nord-Jæren og Oslo-regionen, er veldig høge for tida. Dette er eit problem. For det fyrste blir det vanskeleg for unge folk med vanlege lønsinntekter å få kjøpt seg ein bustad, i alle fall om dei ikkje har rike foreldre som kan hjelpa dei. Mange må bruka ei altfor stor del av inntekta si på å bu, serleg låginntektsgrupper.For det andre må folk ta opp veldig store lån i høve til inntekta si. Viss det kjem økonomiske nedgangstider og bustadprisane søkk, vil mange sitta på ei gjeld som er langt større enn bustadverdien. Dagens bustadprisar forsterkar klasseskilje og skapar økonomisk ustabilitet.

TILSYNELATANDE er det naturlovar som styrer kor dyre eller billige bustadane blir, i form av marknadskreftene. Politikken og den elles så styringsvillige norske forvaltninga ser ut til å ha resignert, og overlèt regulering, bygging, sal og prissetting på bustadar til forholdet mellom tilbod, etterspurnad og profitt. Men det finst eit alternativ, nemleg at kommunar tek ansvar for å legga til rette for rimelege bustadar for folk flest. Nokon kommunar gjer det allereie i dag, på kvar sine måtar.

I RAPPORTEN «Kommunane bygger landet. Handlingsrommet for ein aktiv lokal bustadpolitikk», som nå blir gjeven ut av Manifest Senter for Samfunnsanalyse (og som er skriven av kronikkforfatteren; red. mrk.), blir det vist døme på korleis Sandnes, Stavanger, Kristiansand og Trondheim kommunar prøver å styra bustadutbygginga for å bidra til fleire rimelege bustadar. Grunnen til at akkurat desse kommunane blei studerte, er at dei i ein overordna studie peikte seg ut som dei mest aktive av dei 14 kommunane i Noreg som har meir enn 50.000 innbyggarar.

Kommunen seier sjølv at bustadane blir rundt 15–20 prosent billigare enn marknadsprisen.

Alle dei fire kommunane har sett seg ganske omfattande mål om å påverka bustadtilbodet til det beste for nokså breie grupper av folk som er ei ein pressa situasjon i bustadmarknaden. Dette står i sterk kontrast til ein del andre kommunar, til dømes Oslo og Bergen, som har smale mål som fyrst og fremst tek for seg dei som er ekstra vanskelegstilte.

SER EIN NÆRMARE på praksisen til Sandnes, Stavanger, Kristiansand og Trondheim, ser ein likevel nokså ulike modellar. Sandnes kommune peiker seg ut som de mest aktive kommunen. Hovudgrunnen er at dei har Sandnes Tomteselskap. Tomteselskapet kjøper grunn, regulerer han og gjennomfører så prosjektkonkurransar kor dei inviterer ulike utbyggarar til å føreslå korleis tomta skal byggast ut innanfor gjeldande regulering. Gjennom konkurransane forpliktar utbyggarane seg til å selja bustadane til ein avtalt pris. Når kommunen vel vinnar, legg dei vekt på prisen, så sant kvaliteten er god nok. Den private utbyggaren får så kjøpa grunnen, men bind seg til å bygga som føreslått og selja til den avtalte prisen.

Vidare er dei forplikta til å berre selja bustadane til folk som er over 18 år, ikkje eig einebustad frå før og bind seg til sjølve å bu i bustaden tre år.

KOMMUNEN SEIER SJØLV at bustadane blir rundt 15–20 prosent billigare enn marknadsprisen. Grunnen til det er at utbyggarane ikkje kan ta kva pris som helst for dei. Styringa verkar. Dette kostar ikkje kommunekassa noko, fordi Tomteselskapet gjennom regulering og sal av tomter har gode inntekter. Dei kunne nok ha tent litt meir og selt tomtene sine litt dyrare. Då hadde dei ikkje bidrege til å realisera målet om rimelegare bustadar. Tomteselskapet sitt oppdrag er å stå for tomter til rundt 40 prosent av dei nye bustadane som blir bygde i Sandnes kvart år. Dette volumet gjer at dei påverkar prisane i heile den lokale bustadmarknaden.

Når kommunen eig grunnen, kan ein styra langt meir gjennom salsavtalar med klausular.

Tomteselskapet bidreg òg til auka nybygging, fordi dei gjer reguleringsjobben mange små utbyggarar ikkje har kapital eller kompetanse til å gjera.

EIT PROBLEM MED SANDNES sin modell er at kjøparen etter tre år i bustaden står fritt til å selja han vidare til marknadspris. Subsidien blir ikkje verande i bustaden, men kan stikkast i lommen på den heldige kjøparen. Til no har politikarane i Sandnes ikkje vore villige til å regulera dette sterkare. Det finst fleire måtar ein kunne ha gjort dette på. Kjøpsavtalen kunne ha sagt at ein avtalt del av den eventuelle prisstigninga mellom tidspunkta for kjøpt og sal skal gå til kommunen. Alternativt kunne ein ha styrt kor mykje meir bustaden kunne seljast vidare for, slik at den neste kjøparen òg fekk nyta godt av subsidien.

Les også

Her har Arbeiderpartiet mye å lære

Les også

Ønsker seg en levende regionalplan for Jæren

DET SOM SKIL SANDNES sin bustadpolitikk frå dei aller fleste andre kommunar i Noreg, er at dei ikkje berre baserer seg på reguleringsplanar og styring etter plan— og bygningsloven. Med reguleringsplanar kan du styra om det skal byggast blokker eller rekkehus, høgt eller lågt, tett eller spreidd. Men du kan ikkje styra kva bustadane skal kosta, eller kven som skal få kjøpa dei. Det avgjer marknadskreftene. Når kommunen derimot eig grunnen, kan ein styra langt meir gjennom salsavtalar med klausular. STAVANGER KOMMUNE har ikkje noko tilsvarande tomteselskap og kan difor ikkje styra på same måten. Dei gjer det beste ut av situasjonen, brukar plan- og bygningsloven aktivt, og verkar å ha eit genuint engasjement for ein sosial bustadpolitikk. Likevel er det vanskeleg å få til resultat utan ein aktiv tomtepolitikk. Stavanger har på dette området, som andre kommunar i regionen og i landet elles, mykje å læra av Sandnes.

Publisert: