Om å ta plass

KOMMENTAR: Streken til kunstnaren Jan Groth ropar ikkje. Ikkje om anerkjenning, ikkje om plass til nokons eige, levde liv. Det er raust.

Jan Groths strek. Utstillinga i Stavanger kunstmuseum står heile sommaren.
  • Solveig G. Sandelson
    Solveig G. Sandelson
    Kommentator
Publisert: Publisert:

Det er ikkje så ofte eg kjem lenger inn enn til kafeen. Under glaskuppelen, ved Mosvatnet i Stavanger, der mange av oss stoppar for vaffel og kaffi før vi tuslar vidare rundt vatnet. Men det er jo eit kunstmuseum. Og innanfor vaflane, denne våren og sommaren, finst ei Jan Groth-utstilling. Mannen med streken. Han som eit heilt kunstnarliv heldt på med det same.

Utan rop

Det ligg ei stor ro der inne. I svære, vovne teppe – gobeleng – der streken som elles er svart på kvitt papir, har blitt kvit på svart bakgrunn. Går du nært innpå, ser du kor nøyaktig og tidkrevjande handarbeid som er vove inn der, du ser kor blyanten har hatt mindre trykk, kor streken viskar seg sjølv ut, bortover, nedover, tråd for tråd. Du finn skjøre bronseskulpturar langs veggen, strekar dei også, eller ein skjør liten flokk menneskeliv som ikkje kan stå på eiga hand, men treng noko å støtta seg til, noko utanfor seg sjølv. Gjennom dei siste, store veggteikningane går ein sterkare strek, den trengjer seg opp og fram, insisterer på liv. På håp, kanskje. På eigen vilje.

Det er utruleg presist utført. Og samtidig heilt opent. Også for latterleggjering, for å snu ryggen til og gå ut igjen til vaflar og kråker, tenkja at dette kjenner eg ikkje ein plass, det vedkjem meg ikkje. Eller opna for tankar om kva den streken er, som bryt gjennom mørket.

Groth dreiv med sitt. Heile livet. Det er ingenting i kunsten hans som krev at du forstår eller kjenner til hans liv og historie. Han ropar ikkje til deg. Peikar ikkje ut retninga, fortel ikkje kva som er utgangspunktet, ber deg ikkje forstå, nikka, kjenna deg igjen i noko. Krev ingen plass for sitt eige, levde liv.

Det er eit bidrag
til andres tankar.
Utan at han ber
om eit nikk tilbake.

Om far

Litt lenger nord, ved sida av ein annan kafé, i Bergen Kunsthall, går festspelkunstnar Lene Berg inn i historia om seg og sin far. Eller minnet om far. Far var filmregissøren og forfattaren Arnljot Berg. Han reiste frå barna sine, flytta til Paris, gifta seg på nytt. Og tok livet av henne som blei barnas stemor. Fleire år seinare, etter at han hadde sona ferdig, tok han sitt eige liv.

Lene Berg var ni år då far blei arrestert for drapet på stemor:

«Vi befinner oss på en parkeringsplass. Det er tidlig morgen i en utkant av Paris, une banlieue de Paris. Eller var det snarere det en ville kalle en forstad? Uansett: Der står det en liten bil. En rød Renault 4 må det ha vært. Jeg har alltid sett for meg at det var den eneste bilen på denne store parkeringsplassen, helt alene sto den der, helt til politiet kom. Det høres snorking fra bilen. Var det virkelig en Renault 4? Nå er jeg plutselig litt usikker. Og var det i 1974 eller i 1975?»

Ho viser det fram, stiller spørsmål ved om det var slik eller sånn, om korleis ho kan tru ho hugsar det, når ho aldri var der. Ho har laga skjøre, fletta teppe av filmrullane hans, funne barnebrev og fars svar, det luktar av røyk og Old Spice i romma. Fire menn på ein vegg prøver å sirkla inn kven far var, kanskje frå fengselet, og i alle fall i Lene Bergs manus.

Det er sårt. Å prøva å forstå ein far som ikkje var slik du trengde eller trudde han var. Kanskje var han eit monster. Alkoholisert. I stand til det utenkelege. Er alle det, i ein gitt situasjon? Eller?

Og korleis handterer ein slikt, som barn, – som barn av han, som vaksen? I eitt av dei aller viktigaste forholda ein treng i livet? Kan ein la andre sider av far stå igjen?

Men nå tar eg litt i. Eg datt eigentleg litt av lasset der inne. Det burde eg vel ikkje seia, når nokon fortel slikt. Ho går jo rett inn i vår eiga tid. Om ikkje alt begynner med enkeltmennesket, så begynner veldig mykje med det. Kravet om å bli høyrt heng saman med kor sterk historie du har med deg. Kor modig du fortel den. Kor sterkt andre lar seg engasjera av den.

Det er ei sterk historie utstillinga spring ut av. Hennar historie og traume. Det er levd liv, det har hendt. Eg kjenner utfallet, før eg går inn. Eg blir oppteken av korleis ho klarer å fortelja historia si, løfta fram bitar av fars liv, stilla spørsmål ved det ho finn. Men så blir eg ferdig. Eg går ikkje så tett på. Ho har jo alt gjort det.

Til andre

For meg gjer Jan Groth det motsette. Ingenting er så sant med den streken at du ikkje får plass til å tenkja noko heilt anna. Det er ei open gåve frå han til oss andre. Eigentleg utan å gjera krav på å bli høyrt eller trudd. Eller å få trekkja si eiga forteljing inn i ei større, så den vedkjem fleire.

Han gir plass. Bruker all si tid på ein strek. Tar sjansen på at streken hans kan bli tenkt vidare i alle retningar. Eller ingen. Det er eit bidrag til andres tankar. Utan at han ber om noko tilbake.

Det er eit raust bidrag inn i fellesskapet. Ikkje ved å krevja plass der med sitt eige levde liv, men tilby andre plass, i det han har løfta inn.

Fleire av oss burde prøva det.

Les også

  1. Blank sekser til norsk kunstner «i virkelig verdensklasse»

  2. Viser noe av det aller siste Jan Groth laget

  3. – Regjeringa seier dei vil styrka fag som musikk og kunst og handverk. Men dei vågar lite for å få det til.

Publisert:

Kommentator Solveig G. Sandelson

  1. Jan Groths strek er eit opent bidrag til andres tankar. Fleire av oss burde prøva på det

  2. – Denne samtalen er tynn­sliten, seier sjaman Durek Verrett. Det syns eg også

  3. – Alvorleg sjuke barn blir kaste­ballar. Og vi ser det ikkje

  4. Den norske abort­lova er ein skjør balanse mellom to liv. Er den balansen truga nå?

  5. Det går ikkje lenger å tru at dette ikkje vil gå utover behandlinga av pasientar og arbeidssituasjonen til dei tilsette

  6. – Politikarane i Stavanger er litt bekymra for 6-åringanes digitale kompetanse. Javel?

  1. Kommentator Solveig G. Sandelson