• Det rosehavet gøymde

    KOMMENTAR: 22. juli er det ti år sidan terrorangrepet på Utøya og i regjeringskvartalet.

    Av Solveig G. Sandelson
  • Pakka vi det heilt ned i roser?

Det rosehavet gøymde

  • Solveig G. Sandelson
    Solveig G. Sandelson
    Debattredaktør

AUF – Arbeidarpartiet sin ungdomsorganisasjon – har nettopp måtta stå i retten og forsvara ønsket om å reisa eit minnesmerke over dei 77 som døydde i terrorangrepet 22. juli i 2011. Denne veka fekk dei medhald.

Verna av roser

69 av dei 77 som døydde var på Utøya, dei aller fleste av dei unge AUF-medlemmer på leir. Mange blei også hardt skadde, fysisk, psykisk, begge delar. I dagane som følgde, gjekk over ein million av oss i rosetog. Saman med ein hardt ramma statsminister Stoltenberg (Ap) og regjeringa hans, slo vi ring om demokratiet, famna alle, prøvde å laga ein stor, heilt nødvendig ring av vern. Vern mot vald, vern mot terror. Vern om demokratiet. Vern mot den ufattelege smerta i at nokon faktisk prøvde å utsletta eitt av våre styrande politiske parti og deira aller yngste.

«Kjærligheten i rosetogene fikk fellesskapet til å synge om det som bandt sammen, men den fikk ikke det som splittet til å bli borte», skriv historikar Hallvard Notaker i boka «Arbeiderpartiet og 22. juli.» Den kom også denne veka.

Ved å halda stand saman, ved å stå fast ved det vi kjende som Norge, skulle vi bestå prøva. «Det vanskelige spørsmålet,» skriv Notaker, «var om alle, når diskusjonen om terrorens politiske side fikk tak, ville finne felles grunnlag nok til fortsatt å stå side om side.» For viss 22. juli var meir enn sorg og noko anna enn ein naturkatastrofe, viss den hadde noko med korleis vi lever saman, korleis vi bruker fridommane Grunnlova gir oss, korleis skulle vi snakka om denne dagen om ikkje som politikk, spør han.

Vi snakka ikkje om det

Vi gjorde jo ikkje det. Det blei for vanskeleg. Også internt i Arbeidarpartiet. Og ingen ville vel leggja ansvaret på nokon andre enn gjerningsmannen. Handlingane hans kunne alle stå saman mot. Dei var eit angrep på demokratiet vårt, på fridommane Grunnlova gir oss. Men kva med ideologien? Trua på at muslimske krefter ville overta Europa, og at Arbeidarpartiet var blant dei mektige som ville la det skje? Når så ufatteleg fryktelege handlingar skjer, kan ein i det heile snakka om at ord kan føra til slikt? Kven sine ord? Kor startar det? Kor går grensa?

Jo, vi snakka om det forrykte manifestet hans, vi snakka om den norske bloggaren «Fjordman.» I redaksjonen vår diskuterte vi om «Fjordman» burde sleppa til på våre debattsider, ut frå tanken om at troll sprekk i sola. Om haldningane burde opp av meiningssiloane, ut i lyset og møta motstand. Vi gjorde det også ein gong eller to. Men vi såg på forskjellen i det som blei sagt ute i lyset, og det som blei skrive i siloane. Det første kunne fort vaska det andre reinare. Å få innpass i breiare og breiare lag er også ein måte å driva propaganda på. Flytta språket. Ufarleggjera. Det er ein diskusjon som i dag fort stilnar. Som om ein er autoritært innstilt berre ved å tenkja seg at frie ytringar kan truga fridom. Og liv.

Bedøvande

Politisk blei ein prega av angst for å røra ved 22. juli. Ein bedøvande angst. Kor bedøvande den hadde verka, blei tydeleg i 2018. Dåverande justisminister Sylvi Listhaug la ut Facebook-meldinga «Ap mener terroristenes rettigheter er viktigere enn nasjonens sikkerhet. Lik og del». Samtidig hadde den norske 22. juli-filmen premiere. Det tok dagar før statsminister Erna Solberg forstod kor djupt det ramma. Kunnskapsminister Jan Tore Sanner fekk seg til å seia at Jonas Gahr Støre (Ap) drog Utøya-kortet i saka. Noko han kort tid etterpå beklaga. Listhaug måtte beklaga overfor Stortinget, men klarte ikkje få det til. Ho gjekk av, og kalla Stortinget ein barnehage. Ho var statsråden med ansvar for hatkriminalitet. Fleire av dei overlevande frå Utøya blei truga på livet mens dette stod på.

Det tok knapt sju år. Sju år før det same tankegodset som utløyste massedrepande terror mot unge politikarar, blei lufta av ein sitjande statsråd, tilsynelatande utan at statsministeren kjende det igjen. Det er enno opprørande. For eg trur ein tenkte det var innanfor, rett og slett. At den utbreidde angsten for å røra ved 22. juli gjorde at ein ikkje kjende at nå stakk ein handa rett inn i glørne.

Gøymt

Etter 22. juli, etter rosetoga, skulle AUF handtera dei store såra i organisasjonen. Driva sorgarbeid. Eiga sorg, andres. Gravferdene var ufatteleg mange, motet og medlemmene skulle haldast oppe, sorg- og traumearbeid og politisk arbeid skulle etter kvart drivast side om side. Blikka måtte rettast framover, mens sorga og tragedien enno budde i dei. Midt oppi det har mange av dei som overlevde Utøya blitt hetsa, fått truslar og hatmeldingar. Striden om eit minnesmerke har vore årelang. 16 av naboane ville flytta det, til ein mindre synleg stad. AUF vil ikkje gøyma det vekk.

Det gjer dei rett i. Det som splittar blei ikkje borte med rosetoga. Ikkje det som smertar, heller. Men det blei gøymt så godt at vi knapt kjende det igjen, før nokon rørte ved det.

Publisert:

Kommentator Solveig G. Sandelson

  1. – Det gjer vondt å falla mellom to stolar. Særleg for den som er sjuk

  2. – Det er ikkje sikkert at vi som strengt tatt har mykje frå før, treng å få endå meir. Men det blir fort slik, likevel

  3. – Å, NRK! De må tola å få eit blåmerke eller to!

  4. – I det skjøre, politiske fellesskapet som oppstod etter 22. juli burde det nå vera høgresida sin tur til å gå opp og dra. Frp kan begynna.

  5. – Det der snakket om psykisk helse først? Fislete greier, Høie.

  6. – Kva hjelper det å fortelja historia til Artin?

  1. Kommentator Solveig G. Sandelson
  2. Webview
  3. 22. juli
  4. AUF
  5. Hatkriminalitet