Psykisk sjukdom er ikkje tabu å vera open om når ein er frisk. Men det er det jo ikkje alltid ein er.

KOMMENTAR: Adrian Lorentsson har protestert mot alle kjendisforteljingane frå den mørke tida og det tunge året. Det får han tabuprisen for.

Publisert: Publisert:

«Det du treng er å klara opna deg til nokre få, mens det står på,»seier Adrian Lorentsson. Her med Kronprins Haakon. Foto: Karlsen, Anette / Scanpix

  • Solveig G. Sandelson
    Debattredaktør
iconDenne artikkelen er over tre år gammel

Denne veka fekk Adrian Lorentsson tabuprisen. Han er nå kommunikasjonssjef i Mental Helse, og prisen får han for i ti år å ha arbeidd aktivt for å bryta ned fordommar og tabu om psykisk helse. Dei siste åra har han stilt spørsmål ved idealet om openheit og om korleis openheit verkar.

Livserfaringane

Han protesterer mot å sjukeleggjera vanlege livserfaringar, han protesterer mot alle kjendisforteljingane frå den mørke tida, frå kampen, frå sorga, frå det tunge året. Artistar, kjendisar og bloggarar fortel, hos Anne Lindmo, hos Fredrik Skavlan, på sin eigen blogg.

Dei fortel i ettertid. Det er forteljingar som går frå mørke til lys, gjennom kamp til siger. Det er forteljingar som seier at dette er ein kamp du kan vinna, du klarer det, du kan koma over det og gjennom det, sjukdom og tap og depresjonar og utanforskap kan overvinnast.

Forteljingane gir løfter om at vi toler livet.

Det er sterke forteljingar. Vi har alltid fortalt dei. For å gjera den sterke meir audmjuk, for å gi dei som tvilar på kva dei kan tola, livsmot og håp og noko å tru på, også når livet blir brutalt. Forteljingane gir løfter om at vi toler livet. Når det blir mørkt, når noko skjer, når alt stoppar opp, skal du vita at mange har vore der før deg.

Les også

Livet kan dunka kven som helst i hovudet når som helst. Og ikkje alle slike dunk synest.

Mange har klart det før deg. Du kan også klara det. Livet, slik du kjenner det, er slett ikkje over.
Og det er jo også sant. Vi toler mykje av livet. Vi toler sorg og tap og trøbbel, særleg viss det ikkje er på alle livets store felt samtidig. Det gir trøyst, støtte og mot å sjå at andre, mange andre, har vore der du er nå, og kome seg gjennom det. Det er faktisk ei fin forteljing.
Men den har slagsider. Slik alle store ting har.

Medaljen på brystet

Den eldgamle myten om kunstnaren som den som lir meir enn oss andre, som er meir sårbar, og som difor ser og forstår meir av menneska enn resten av oss, blir til eit krav om å by på seg sjølv, opna opp. Eit mørkt år, eit sårt tap, ein knekk i sjela gjer seg godt på tv.
Og ut frå den veks også ei forteljing om at psykiske lidingar er noko ein kan smykka seg med når ein bare kjem seg ut i lyset igjen. Ein medalje på brystet som får deg til å skina litt meir enn andre – for du var sterk nok til å klara det.

Alvorleg kreftsjuke protesterer med rette når vi bruker ord som «kampen mot kreften». Som om det ganske enkelt skulle vera ein kamp mellom to slags likeverdige partar, som du kan vinna, dersom du bare mobiliserer nok. Slik er det ikkje.

Den som døyr, er ikkje svakare enn den som overlever. Bare sjukare.
Den som kanskje lever heile livet sitt med psykisk sjukdom, er ikkje svakare enn den som blir frisk. Bare sjukare.

Det er ikkje sikkert at alt kjem til å bli bra. Og det er ikkje sikkert at grensene mellom å vera frisk og å vera sjuk er hogde i stein.

Flørten

Eg har sett friske unge jenter hyperventilera i sympati eller konkurranse med ho som verkeleg slit med ting dei ikkje anar omfanget av. Eg har sett andre nærma seg spiseforstyrringa, inspirerte av ho som er alvorleg sjuk, eller meir presist, av merksemda ho får frå vaksne dei også gjerne vil bli sett av.

Du skal ikkje ønska deg i den sjukes stad.

Det ligg ein flørt med sjukdom i dette som slett ikkje er bra. Du skal ikkje måtta dyrka fram dine mørkaste sider for å kjenna deg interessant som menneske. Du skal ikkje ønska deg i den sjukes stad.

Adrian Lorentsson var på eit tidspunkt open om at han hadde vore sjuk. For å hjelpa andre, visa at dei ikkje er aleine. For å avmystifisera.
Så blei han sjuk igjen. Og nekta å snakka med nokon som helst om det.

Vi blir ikkje så ordrike når vi er midt oppi noko. Orda kjem oftast etterpå.
«Men det du treng», seier Lorentsson, «er å klara opna deg til nokre få, mens det står på. Det er å klara å seia til ein venn at nå har eg det skikkeleg vanskeleg.»

Forventningane

Når den som slit, opnar seg i store, offentlege rom, forventar vi nok forteljinga om ein kamp krona med siger. Vi vil høyra om livsmot og kraft. Så sterke er dei forventningane at vi er i stand til å leggja dei elementa inn, sjølv om den som fortel, ikkje gjer det. For bare at han fortel, er nok til å tilfredsstilla det behovet. Bare at han står der som noko meir enn sjuk, stadfestar sigeren.
Å nå fram med noko meir i den settinga, er nesten ikkje muleg. Der vil vi helst ikkje høyra om sjukdom som noko anna enn ein overgang.

Difor er det ikkje sikkert du treng å fortelja til den store hopen. Det er ikkje sikkert det er bra for deg.

For baksida av å vera så open om eigen sjukdom kan vera at ein møter forventningar ein ikkje seinare kan leva opp til, og heller ikkje ønskjer at andre sjuke skal måtta møta.

Det som trengst frå den du fortel til når du verkeleg slit, er ikkje ei forventning om at du skal gi næring, håp og trøyst til deira eigne tilkortkomingar. Det som trengst frå den du fortel til, er ein vilje til å forstå.

Publisert:

Les også

  1. Sandelson: Muhammed-karikaturane: Farleg enkelt

  2. Sandelson: – Det finst ingen kvikk-fiks mot barnefattigdom

  3. Sandelson: Putt inn, trykk ut

Mest lest akkurat nå

  1. – Ordningen burde vart frem til det finnes en vaksine

  2. Kvinne (57) dømt for falsk voldtektsanklage mot sin egen nevø

  3. Thorbjørn Lea ble utskrevet fra sykehus i mars, men er fortsatt på rehabilitering: – Blir fort trøtt og sliten

  4. Kastrati suspenderes i fire kamper for «soper»-uttalelse

  5. Frontkolliderte med vilje. Frifinnes for drapsforsøk for andre gang

  6. 11 nye korona-tilfeller, tilsammen 51 i Eigersund

  1. Anne Lindmo
  2. Sorg
  3. Fredrik Skavlan
  4. Solveig G. Sandelson